Muhâkemât Dersleri — Sayfa 495

"Âlem, masivaullah; Allah, maverây-ı âlemdir ve biz bu âlem vesilesiyle, maverâsındaki Allahu Teâlâ'yı hakkiyet denen bir şuur nisbetiyle tasdik ederiz."

Tenbih:

Şu mutasavvifînin reis ve kebîri demiş ki: "İttisali veya ittihadı veya hulûlü iddia eden, mârifet-i ilâhiyeden hiçbir şey istişmam etmemiştir." Evet, mümkin, vacip ile nasıl ittisal ve ittihat edecek? Kellâ!.. Evet, mümkinin ne kıymeti vardır; ta ki vacip onda hulûl ede? Hâşâ!.. Neam, mümkinde füyuzat-ı ilâhiyeden bir feyiz tecellî eder.

İşte bunların mesleği ötekilerin mesleğine münasebet ve temas edemez. Zira maddiyyûnun mesleği maddiyata hasr-ı nazar ve istiğrak ettiklerinden, efkârları fehm-i ulûhiyetten tecerrüt edip uzaklaştılar. O derece maddeye kıymet verdiler ki, her şeyi maddede görmek, hatta ulûhiyeti onda mezcetmek gibi bir meslek-i müteassifeye girmişlerdir.

Fakat ehl-i vahdetü'ş-şuhûd olan muhakkikîn-i sofiyye o derece Vâcib'e hasr-ı nazar etmişler ki, mümkinatın hiçbir kıymeti kalmamıştır; "Bir vardır." derler.

El-insaf! Serâ-Süreyya kadar birbirinden uzaktır.

Maddeyi cemî envâ ve eşkâliyle halkeden Hâlık-ı Zülcelâl'e kasem ederim ki; dünyada şu iki mesleğin temasını intaç eden rey-i ahmakaneden daha kabih ve daha hasis ve daha sahibinin mizac-ı aklının inhirafına delil olacak bir rey yoktur.

Vahdet-i vücud ve panteizm

Bediüzzaman üstteki metinde£"İttisali veya ittihadı veya hulûlü iddia eden İlahi marifetten hiçbir şey koklamamıştır.">sözünü nakleder. Burada işaret edilen zat, Muhyiddin İbn-i Arabî'dir. Kendisine "şeyhu'l-ekber" yani "en büyük şeyh" denilmektedir.

Varlığı ve yokluğu eşit olan bir mümkünün, vücudu vâcib olan Allah ile ittisal veya ittihad etmesi elbette düşünülemez. Keza vücudu vâcib olan Allah'ın mümküne hulûl etmesi elbette söz konusu olamaz. İmkân âleminde olanların payı, kendilerine İlahi füyuzattan bir feyzin tecelli etmesidir.

İşte vahdet-i vücud mesleğinde gidenlerin yolunun, panteizm gibi maddeyi esas alanların yoluyla bir münasebeti ve teması olamaz. Zira onların yolu tamamen mad