Muhâkemât Dersleri — Sayfa 497

Bunun hakikat olarak karşılığı eşyanın mahiyetidir. Allah eşyanın mahiyet aynalarını belirlemiştir ve onlarda onların mahiyet ve kabiliyetine göre tecelli etmektedir.

Bediüzzaman üstte konuyla alakalı olarak şu Farisi beyti nakleder:

"Evliyaya tuzak olan hayaller, Hüda'nın bostanındaki ay yüzlü güzellerin akisleridir."

Beyit Mevlâna'ya aittir. Beyitte Allah dostu olan zatların bile bazan hayallere takılıp kalabileceği ifade edilmektedir. Beytin bu muhtevada nakledilmesi şu cihetten olabilir:

Vahdetü'l-vücûd yolunda gidenler samimi, kaliteli ve Allah dostu insanlardır. Ama bunlar o yolda giderken bir kısım hayallere takılmışlar, yer yer hakikatten uzaklaşmışlardır.

Vahdetü'ş-şuhûd ehlinin meşrebi, fark ve sahvdır. Vahdetü'l-vücûd ehlinin meşrebi mahv ve sekirdir. Safi meşrep ise, fark ve sahv ehlinin meşrebidir. Yani İmam-ı Rabbaninin temsil ettiği vahdetü'ş-şuhûd yolunda gidenler, Allah ile âlemi birbirinden ayırırlar, uyanıktırlar ve akılları başlarında olarak meseleyi değerlendirirler. Vahdetü'l-vücûd yolunda gidenler ise, kendini ve eşyayı tümüyle silerler, manen sarhoş bir halde meseleye bakarlar.

Bediüzzaman konuyu şu mealdeki beyitle noktalar:

"Kişi kendi hakikatini bile tam idrak edemezken, ezeliyet sahibi Cebbarın (Allah'ın) keyfiyetini nasıl idrak etsin?

Her şeyi yoktan yaratan ve inşa eden O'dur, sonradan var edilen yaratılmış bir ruh O'nu nasıl anlasın?"

Beytin Hazreti Ali'ye ait olduğu söylenir.

Fark ve sahv, mahv ve sekir

Bediüzzaman vahdetü'l-vücûd yolunda gidenlerle vahdetü'ş-şuhûd yolunda gidenleri değerlendirirken üstteki dört kavramı kullanır.

Vahdetü'ş-şuhud yolunda gidenlerin meşrebi fark ve sahvdır.

Fark, vacip olan Allah ile mümkün olan varlığı birbirinden ayırmaktır.

Sahv ise uyanık olmak, manevi sarhoşluktan uzak bulunmaktır.

Vahdetü'l-vücûd yolunda gidenlerin meşrebi ise mahv ve sekirdir.

Mahv, Allah'ın varlığı yanında eşyanın varlığını yok saymaktır.

Sekir ise manevi sarhoşluk halidir.