Muhâkemât Dersleri — Sayfa 499

Bürhan-ı temanü'

Kelâm ilminde, birden fazla ilâhın varlığını reddeden delile bürhan-ı temanü'denilir. Âlemde iki ilâh bulunsaydı, bunlardan biri bir şeyin hareketini, diğeri de durmasını irade edebilirdi. Çünkü ilâh, hür iradeye ve tam kudrete sahiptir. Bu durumda ortaya şu üç ihtimal çıkardı:

1- Her ikisinin dediği olurdu.

Bu ihtimal batıldır. Çünkü biri bir varlığın hareketini, diğeri ise durmasını irade ettiklerinde bu iki zıd şeyin birlikte meydana gelmeleri imkânsızdır.

2- Her ikisinin de dediği olmazdı.

Bu ihtimal de batıldır. Çünkü iradesi gerçekleşmeyenler acizdirler; acizler ise ilâh olamazlar.

3- Onlardan birinin iradesi gerçekleşir, diğerininki gerçekleşmezdi.

Bu da batıl bir ihtimaldir. Çünkü iradesi gerçekleşmeyen acizdir, aciz olan ilâh olamaz.

Tenvir:

-Kâinattaki teşâbüh-ü âsâr

-ve efradı birbiriyle muânaka

-ve el ele tutmuş, birbirine arz-ı intizam

-ve birbirinin sualine karşı cevab-ı savap

-ve birbirinin nida-yı ihtiyacına lebbeyk cevabı vermek

-ve bir nokta-yı vahideye temaşa etmek

-ve bir mihver-i nizam üzerinde deveran etmek cihetiyle Sâni'in tevhidine telvih, belki Hâkim-i Ezel'in vahdâniyetine tasrih ediyor.

Evet, bir makinenin sânii ve muhterîi bir olur.

Tevhid delilleri

Her varlık Allah'ın varlığını gösterdiği gibi, her varlıkta ve âlemin tamamında Onun birliğine sayısız deliller vardır. Bediüzzaman bunlardan bir kısmına şöyle dikkat çeker:

- Kâinattaki eserlerin birbirine benzemesi

- ve fertlerinin birbiriyle kucaklaşması

- ve el ele tutup intizam içinde olması