Muhâkemât Dersleri — Sayfa 500

- ve birbirinin isteğine karşı doğru cevap vermesi

- ve birbirinin ihtiyaç nidasına "buyur" diyerek icabet etmesi

- ve bir tek noktaya bakması

- ve bir nizam yörüngesi üzerinde deveranı cihetiyle Sâni'in tevhidine işaret ediyor, hatta Hâkim-i Ezel'in birliğini açıktan gösteriyor. Evet, bir makinenin ustası ve yapanı bir olur.

"Her şeyde O'na bir alâmet var. O'nun bir olduğuna delâlet eder."

Şiiri şöyle de tercüme edebiliriz:

"Her şeyde var bir delil.

Şüphe yok ki Allah bir!"

"Kitab-ı âlemin evrakıdır eb'ad-ı na-mahdud,

Sutûr-u kâinat-ı dehrdir âsâr-ı na-mâdud.

Basılmış destgâh-ı levh-i mahfuz-u hakikatte,

Mücessem lafz-ı mânidardır âlemde her mevcud."

Hoca Tahsin'in "na-mâdud" ve "na-mahdud"dan muradı nisbîdir; hakikî lâyetenâhilik değildir.

Âlem kitabı

Üstteki şiir Hoca Tahsin'e aittir. Bu zat 1811-1881 yılları arasında yaşamıştır. Hem dini ilimler hem de fen bilimleriyle meşgul olmuştur. İttihad-ı İslam'ın hararetli savunucularındandır.

Şiirde nazara verildiği üzere âlem bir kitap gibidir. Bu kitap sınırlarını bilmediğimiz muhteşem bir genişliğe sahiptir. Zamanın satırları içinde sayısını bilemediğimiz ve âdeta sonsuz sayıda eserler meydana gelir. Âlemdeki her bir varlık levh-i mahfuz tezgâhında basılmış mana yüklü mücessem bir lafızdır.

Hoca Tahsin'in sayısız ve hudutsuz demesinden muradı izafidir. Gerçek sonsuzluk değildir.

Âlem, tasavvur edemeyeceğimiz kadar muhteşem bir büyüklüğe sahiptir. Âlemdeki milyarlarca galaksiden sadece birini teşkil eden Samanyolu galaksimiz, ışık hızıyla gidildiğinde yüz bin ışık yılında kat edilebilmektedir. Her ne kadar bugünkü ilmimizle âlemin sınırlarını bilmesek de, en azından şöyle diyebiliriz:

Âlem yaratıldığına göre elbette sınırları da vardır, gerçek anlamda sonsuz olamaz!