Muhâkemât Dersleri — Sayfa 51

Akıl hakkında

Sözün burasında, aklın mahiyeti ve sınırları hakkında bazı tespitlerde bulunmak istiyoruz:

İnsanı gerçeklere muhatap eden en mühim meleke akıldır. Kelime olarak akıl, "Devenin yularla tutulması gibi, tutmak" anlamındadır. Ayrıca, "Bağlamak, birbirine uygun iki nesne veya iki kavram arasında bağlantı kurmak" anlamını ifade eder. Mesela, bir yerden duman çıktığını görünce hemen ateşe intikal etmek, buz tutan nehrin inceliğini görünce "Bu beni kaldırmaz" diye hüküm vermek aklın birer fonksiyonudur.

Akıl, maddeden mücerret bir cevher, hak ile batılı ayıran bir nurdur. Bıçağın kesme aleti olması gibi, ruhun anlama aletidir. Kişi bu akılla eşyanın hakikatlerine muttali olur. Hem duyulardan gelen bilgileri değerlendirir hem de gaybî şeylere açılır.

Akıl; düşünme, anlama, kavrama kabiliyetidir. Hakk'ın hitabını fehm için bir alet, bir vasıtadır. İnsanı hayvanlardan ayıran seçkin bir meziyettir.

Akıl, madeni kalb ve ruhta, şuaı dimağda bulunan manevi bir nurdur ki, insan bununla duyularla anlaşılmayan şeyleri idrak eder.

Nuranî bir cevher olan akıl, insanın en kıymetli cihazıdır. İnsanı, ebedi saadete hazırlayan Rabbanî bir mürşid, ona İlahi, kudsi defineleri, hem kâinatın binler hazinelerini açan pırlanta gibi bir anahtardır.

İnsan, akıl vasıtasıyla dinen mükellef olur. Aklı olmayandan teklif de kalkar.£"Aklı olmayanın dini de yoktur">sözü, bu noktadan hareketle söylenmiştir. Bundan dolayı, akıl din karşısında sorumlu tutulabilmenin "olmazsa olmaz" bir şartıdır.