Muhâkemât Dersleri — Sayfa 511

- ve terkip dedikleri kavânîn-i câriyeyi istimâl edip, sanatıyla tabiatı muhâkât olan kabiliyet-i sanattan nazarının kusuru ve evhamın müzahameti

- ve sevk-i insaniyetin adem-i kifayeti cihetiyle bir mürşid-i nebîye ihtiyaç gösteriyor, tâ âlemdeki nizam-ı ekmelin muvâzenesi muhafaza olunsun.

İnsandaki sınırsız ilim kabiliyeti

Bediüzzaman bunlardan birincisini şöyle açar: "Fikrin evveli amelin sonu, amelin evveli fikrin sonu" olan kaidesinin zımnındaki hayret verici sırdır. Şöyle ki:

-Tefekkür nuruyla birbirine bağlı olan zincirleme illetlerin meyanında olan terettübü keşfederek bütün insanî kemalâtın tohumu hükmünde olan terkip halindeki eşyayı parçalara ayrıştırmak ve döndürmekle meydana gelen ilim kabiliyeti

-ve terkip dedikleri yürürlükteki kanunları kullanıp, sanatıyla tabiatı örnek alma olan sanat kabiliyetinden nazarının kusuru ve vehimlerin yığılması

-ve insanlık sevkinin yetmemesi cihetiyle irşad edici bir nebiye ihtiyaç gösteriyor, ta âlemdeki en mükemmel nizamın dengesi korunsun.

Fikrin evveli amelin âhiri, amelin evveli fikrin âhiri

Bu düsturu daha iyi anlamak için fikir yönünden hayvanla insanın farkına bakmak lazımdır. Hayvanlar tabiatlarına konulan kabiliyetler çerçevesinde ameller işler. Mesela arı bal yapar, örümcek ağını örer. Ama onların bu amelleri fikre terettüp eden bir netice değildir, yani bu işleri düşünerek yapmış değillerdir. İnsan ise fikir sahibidir. Bir ameli işlemeden evvel enine boyuna ölçer biçer. Hatta daha fikir seviyesine gelmeden hayalini devreye sokarak o işleri hayalen gerçekleştirir. Dolayısıyla insanın ameli büyük ölçüde fikre dayalıdır.

Öte yandan bu insanın yaptığı fiiller yeni fikirlerin de doğmasına vesile olur. Mesela"Medeniyet tekerleğin bulunmasıyla başlar"denilir. Tekerlek başlangıçta basitti, ancak kağnıda kullanılıyordu. Ama bunun gerçekleşmiş olması "Bunu motorlu araçlarda, fabrikalarda, uçaklarda da kullanamaz mıyız?" şeklindeki fikirleri tetikledi.

İşte peygamberler Allah'ı tanıtmada ve ahireti anlatmakta insanların ufuklarını açtıkları gibi, dünyevi işlerini daha iyi tanzim etmekte de onların ufuklarını açmışlardır. Mesela Hz. Nuh'un İlahi vahyin yönlendirmesiyle yapmış olduğu gemi, o zamana kadar yapılan gemilerin çok çok fevkindedir.