Muhâkemât Dersleri — Sayfa 515

nereden bakıldığına bağlıdır. Kâinatın çok uzaklarından bakıldığında şu dünya görülmeyecek kadar küçük bir noktadır. Öte yandan insanın isteklerini tam karşılamaması yönünden de çok dardır. Ama insanların yaşayabilecekleri yerler yönünden gerçekten geniştir. Zaten"Allah'ın arzı geniştir"âyeti incelendiğinde bu bağlamda bu hükmün verildiği görülecektir. İnsan bir yerde daralır, orada dinini yaşayamaz hale gelirse bu kimsenin gidebileceği, hicret edebileceği nice yerler bulunmaktadır.

Tenbih ve İşaret:

İstitradî olarak haşre îmâ olundu. İleride zaten bürhan-ı kat'î ile isbat edilecektir.

Fakat burada istediğim nokta: İnsandaki istidat ebede nâzırdır. Eğer istersen insaniyetin cevherine ve natıkıyetin kıymetine ve istidadın muktezasına teemmül ve tetkik et. Sonra da o cevher-i insaniyetin en küçük ve en hasis hizmetkârı olan hayale bak, gör, yanına git ve de: "Ey hayal ağa! Beşaret sana! Dünya ve mâfîhânın saltanatı, milyonlar sene ömürle beraber sana verilecektir. Fakat âkıbetin dönmemeksizin fenâ ve ademdir." Acaba hayal sana nasıl mukabele edecek? Âyâ, istibşar ve sürur veyahut telehhüf ve tahassürle cevap verecektir? Ecel, neam, evet, cevher-i insaniyet âmâk-ı vicdanın dibinde enîn ve hanîn edip bağıracak, "Eyvah, vâ hasretâ saadet-i ebediyenin fıkdânına!.." diyecektir. Hayale zecir ve ta'nif ederek, "Yahu! Bu dünya-yı faniye ile razı olma!"

İşte ey birader, hînâ bu saltanat-ı faniye,

- sultan-ı insaniyetin en hakîr hizmetkârı

- veyahut şairi

- veyahut sanatkâr ve tasvircisini işbâ ve razı edemezse, nasıl o hayal gibi çok hizmetkârların sahibi olan sultan-ı insaniyeti işbâ edebilir? Kellâ! Neam, onu işbâ edecek, yalnız haşr-ı cismânînin sadefinde meknûn olan saadet-i ebediyedir.

İnsan sırf dünya için değil

Bediüzzaman burada asıl konusu olmamakla beraber, tebei olarak haşre de işaret etmiştir. İleride bunu müstakil olarak ele alacak ve kat'î delillerle isbat edecektir. Burada şu noktaya vurgu yapmaktadır:

İnsandaki kabiliyet ebede bakar. Eğer istersen insanlığın cevherine, konuşma kabiliyetinin kıymetine ve kabiliyetinin muktezasına dikkatle bak ve araştır. Sonra da o insanlık cevherinin en küçük ve en düşük hizmetkârı olan hayale bak, gör... Yanına git ve de: "Ey hayal ağa! Müjde sana! Dünya ve içinde olanların saltanatı milyonlar