Muhâkemât Dersleri — Sayfa 518

o da her aklın adalete adem-i kifayetine binaen, onu muhafaza edecek kavânîn-i külliyenin vaz'larına ihtiyaç..

o da tesirini muhafaza etmek için icra edecek bir mukannine..

o mukannin dahi zâhiren ve bâtınen hâkimiyetini muhafaza etmek için maddeten ve mânen tefevvuka..

hem de Sâni-i âlem'in tarafından bazı umûrla muhassas olmasıyla bir imtiyaz ve kuvvet-i nisbete..

hem de evâmirine olan itaati temin ve tesis eden azamet-i Sâni'in tasavvurunu zihinlerde idâme edecek bir müzekkire-i mükerrere olan ibadete muhtaçtır.

O ibadet dahi Sâni'in cânibine efkârı tevcih eder.

O teveccüh ise, inkıyadı tesis, o inkıyad dahi nizam-ı ekmele îsal eder.

O nizam-ı ekmel dahi, sırr-ı hikmetten tevellüd eder.

Sırr-ı hikmet dahi ademü'l-abesiyeti ve Sâni'in hikmeti, masnûdaki teennuku kendine şahit gösterir.

Bu ise çok alanlarda uzman olmayı gerektirir. Hiçbir insan bütün bu ihtiyaçlarını tek başına karşılayamaz. İşte bu sanatlara yalnız başına kudretinin yetmemesine binaen

- Diğer insanlarla kaynaşması gerekir.

- Bu da, beraber çalışmayı gerektirir.

- Bu da yardımlaşmayı,

- Yardımlaşma ise, çalışmanın meyvelerini karşılıklı değiştirmeyi iktiza eder.

Ancak,

- İnsanın kuvvelerindeki aşırı hırs ve haddi aşma sebebiyle adalete ihtiyaç vardır.

- Her aklın adalete yetmemesine binaen onu koruyacak külli kanunların konulması gerekir.

- Bu ise tesirini muhafaza etmek için icra edecek bir kanun koyucu gerektirir.

- Kanun koyucu dahi dıştan ve içten hâkimiyetini korumak için maddeten ve manen üstün olması lazımdır.

- Ayrıca âlem'in Sâni'i tarafından bazı emirler ile özel kılınmasıyla bir ayrıcalık taşıması ve başkalarına nisbetle daha kuvvetli olması beklenir.

- Bu da emirlerine olan itaati temin ve tesis eden Sâni'in azametinin tasavvurunu zihinlerde devam ettirecek daimî bir hatırlatıcı olan ibadetin olmasını gerekli kılar.

Bu ibadet ise fikirleri Sâni'in tarafına yönlendirir.