Muhâkemât Dersleri — Sayfa 525

3- Fayda ve zararı birbirinden ayıran melekî kuvve-i akliye.

Lakin Allah, müsabaka sırrıyla beşerin tekemmülünü gerektiren hikmetiyle, her ne kadar şeriatla bunları bir had altına almış ise de, hayvanların kuvvelerini sınırlandırdığı gibi, insanın bu kuvvelerini fıtrî olarak sınırlandırmadı. Çünkü şeriat, ifrat ve tefriti yasaklar, vasatı ise emreder."Emrolunduğun gibi dosdoğru ol!" âyeti bunu ilan eder.>£

Bunların fıtrî olarak tahdit edilmemesiyle, üç mertebe husûle gelir:

1- Noksan mertebesi, yani tefrit.

2- Ziyade mertebesi, yani ifrat.

3- Vasat mertebesi, yani adl ve itidal.

Akıl kuvvesi£nin tefriti, gabavet (anlayışsızlık) ve ahmaklıktır. İfratı, aldatıcı cerbeze ve değersiz işleri tedkiktir. Vasatı ise hikmettir.>£"Kime hikmet verilmişse, gerçekten ona pek çok hayır verilmiştir.">

Şehvet kuvvesi£nin tefriti humud, yani hiçbir şeye iştiha hissetmemektir. İfratı fücur, yani helâl haram demeden rastladığı her şeye istek duymaktır. Vasatı ise, iffettir; helâle rağbet edip haramdan kaçmaktır. Bu esasa; yeme, içme, giyme ve benzeri füruatından her bir dalını kıyas et.>

Gadab kuvvesi£nin tefriti cebanet, yani korkulmayacak şeylerden bile korkmaktır ve tevehhümdür. İfratı; istibdad, tahakküm ve zulmün babası olan tehevvürdür. Vasatı ise şecaattir. Yani İslâm'ın namusu ve tevhid kelimesinin yüceltilmesi için aşk ve şevkle ruhunu feda etmektir. Buna, füruatını kıyas et.>

Etrafta yer alan altısı zulüm, ortada yer alan üçü adl, yani sırat-ı müstakimdir. Yani"Emrolunduğun gibi dosdoğru ol">£ âyetiyle ameldir."