Muhâkemât Dersleri — Sayfa 536

marlarında dolaşan kan misali hayat sebebidir. Kanın bütün hücreleri beslemesi misali, doğruluk da bütün güzel hareketleri besler, canlı tutar. Âli ahlakın bağı olan sıdk ve ciddiyet kesildiğinde, o âli ahlâk kurur ve boşa gider. Mesela kendisine hüsn-i zan beslediğimiz birinin bir yalanını gördüğümüzde, onun bu yalanı bütün güzel özelliklerini boşa çıkarır.

Üçüncüsü: Umûr-u mütenasibede temayül ve tecazüb ve mütezâdde olan eşyalarda tenafür ve tedafü' kaide-i meşhuresi, maddiyatta nasıl cereyan ediyor; maneviyat ve ahlâkta dahi cereyan eder.

Cins cinsine meyleder

Üçüncüsü:£"Birbiriyle uygunluk gösteren şeylerde birbirine meyletme ve çekme, birbirine zıt olan şeylerde ise birbirinden ürkme ve itme vardır">şeklindeki meşhur kaide, maddiyatta cereyan ettiği gibi maneviyat ve ahlâkta dahi cereyan eder. Mesela güzel sıfatlar sahibi biri, yeni yeni güzel sıfatlara daha meyilli olur ve onlara yönelir. Kötü sıfatlar sahibi olan biri ise yeni kötü sıfatlara meyleder ve onlara yönelir.

Mesela cesaret gibi artı bir değere sahip olan biri, doğru olmaya da meyilli olur. Yalan söylediği anlaşılsa cesaretten kazandığı karizmasının yıkılacağını bilir ve kolay kolay yalan söylemez. Böyle iki artı özellik bu kimseyi aynı zamanda cömert olmaya da sevkeder. Bunu da başka güzel ahlaklar takip eder.

Buna mukabil -faraza- korkak olan biriyle yalan arasında çok da mesafe yoktur. Böyle biri kendine göre "ihtiyaç hissettiğinde" yalan söylemekten çekinmez. Yalana alışan birinden ise her türlü kötü ahlak beklenir. Bu kimse "Battı balık yan gider. Arık kaybedeceğim bir şey kalmadı" der, her türlü kötü ahlaka sıcak bakar.

Dördüncüsü: لِلْكُلِّ حُكْمٌ لَيْسَ لِكُلٍّ

Şimdi gelelim maksada: İşte âsâr ve siyer ve tarih-i hayatı... Hattâ a'danın şehadetleriyle, zât-ı Peygamber'de vücudu muhakkak olan ahlâk-ı âliyenin kesret ve ihata ve tecemmu' ve imtizacından tevellüd eden izzet ve haysiyetten neş'et eden şeref ve vakar ve izzet-i nefs ile ferişteler, devlerin ihtilat ve istiraklarından tenezzühleri gibi sırr-ı tezada binaen, o ahlâk-ı âliye dahi hile ve kizbden tereffu' ve tenezzüh ve teberri ederler. Hem de hayat ve mayeleri makamında olan sıdk ve hakkıyeti tazammun ettiklerinden, şu'le-i cevvale gibi nübüvveti aleniyete çıkarıyor.

Toplamda olan güzellik

Dördüncüsü:£"Cüzde olmayan küllde bulunur.">