Muhâkemât Dersleri — Sayfa 537

Ferdde bulunmayan cemaatte vardır. Bir şeyin parçasında görmediğimiz haşmet, onun bütünü nazara alındığında karşımıza çıkar. Birini veya bir durumu değerlendirirken bazı yönlerden bakmak yeterli olmaz, çok yönden ve cihetlerden ele almak ve değerlendirmek gerekir. Hazreti Peygamberin tek tek hayat safhaları ve nerde ne yaptığı incelense, elbette bunların her birinin güzel ve takdir edilmesi gereken tavırlar olduğu görülecektir. Ama bir de bir bütün olarak bakılsa güzellik bütün haşmetiyle ortaya çıkacaktır.

Bütün bu nazara verilenlerden maksada bakacak olursak: İşte Hazreti Peygamberin eserleri, siyeri ve hayatının seyri... Hatta düşmanların bile şehadetleriyle, onun zatında âli ahlâk kesretle bulunur, bütün hal ve hareketlerini kuşatır. Yüce ahlakla ilgili neler varsa onda toplu olarak vardır ve bunlar birbiriyle mezc olmuştur. Bunların beraber olmalarından izzet ve haysiyet doğar. İzzet ve haysiyetten de şeref, vakar ve onur neşet eder. Melekler şeytanların karışmasından ve kendilerinden bir şeyler çalmasından münezzehtirler. Onun gibi, tezad sırrına binaen, onun âli ahlâkı dahi hile ve yalandan kendini yüksek tutar, tenezzüh ve teberri eder. Hem de hayat ve mayaları makamında olan sıdk ve hak üzere olmayı tazammun ettiklerinden, ışık saçan meş'ale misali onun nübüvveti gözle görünür hale gelir.

Tenbih:

Ey birader! Görüyorsun ki, bir adam yalnız şecaatle meşhur olursa, o şöhret ona verdiği haysiyeti ihlâl etmemek için, kolaylıkla yalana tenezzül etmez. Nerede kaldı ki, cemî ahlâk-ı âliye birden tecemmu ede… Evet, mecmuda bir hüküm bulunur, fertte bulunmaz.

Cesaret ve yalan

Pek çok kabadayıda görüldüğü gibi bir adam yalnız cesaretle meşhur olursa, o şöhretin ona verdiği haysiyeti ihlâl etmemek için, kolaylıkla yalana tenezzül etmez. Elbette bütün âli ahlâkı birden kendinde cem eden biri bu ahlakı boşa çıkaracak şekilde yalan söylemez.

Evet, toplamında bir hüküm bulunur, fertte bulunmaz. İnce iplerin bir araya gelmesi halatı meydana getirmesi misali, bir kimsede güzel vasıfların beraberce olması onun kalitesine çok kuvvetli bir delil olur.

İşaret ve Tenbih:

Görüyoruz: Bu zamanda sıdk ve kizbin mabeynleri ancak bir parmak kadar vardır. Bir çarşıda ikisi de satılır. Fakat her bir zamanın bir hükmü