Muhâkemât Dersleri — Sayfa 538

var. Hiçbir zamanda asr-ı saadet gibi sıdk ve kizbin ortasındaki mesafe açılmamıştır. Şöyle ki:

Sıdk ve kizbin arası

Çarşı ve pazarda rağbet edilen mallar mevsimlere göre değişir. Doğruluk veya yalanın insanların pazarında mergup meta olması da devirlere göre farklılık arzedebilmektedir.

Görüyoruz ki, bu zamanda doğruluk ve yalanın araları ancak bir parmak kadardır. Bir çarşıda ikisi de satılır. Fakat her bir zamanın bir hükmü var. Hiçbir zamanda asr-ı saadet gibi doğruluk ve yalanın ortasındaki mesafe açılmamıştır. Şöyle ki:

Sıdk kendi hüsn-ü hakikîsini kemâl-i haşmetle izhar ve onunla temessük eden Muhammed'i (aleyhissalâtü vesselâm) âlâ-yı illiyyîn-i şerefe îlâ ve âlemde inkılâb-ı azîmi îka ettiğinden şarktan garba kadar kizbden bu'd derecesini göstermekle kıymet-i âliyesini îlâ etmek cihetiyle sûku ve metâını gayet nâfık ve râic etmiştir.

Ve kizb ise, teşebbüsât-ı azîmeyi murdarların lâşeleri gibi ruhsuz bıraktığı için, nihayet kubhunu izhar ve onun ile temessük eden Müseylime ve emsâli esfel-i sâfilîn-i hissete düşürdüğü cihetle, metâ-ı zehr-âlûdu ve sûku gayet muattal ve kesat etmiştir.

İşte, ehl-i izzet ve tefahur olan kavm-i Arab'ın tabiatlarındaki meylü'r-râic sâikasıyla müsabaka ederek, o kâsid kizbi terk edip ve râic sıdk ile tecemmül ederek adaletlerini âleme kabul ettirmişlerdir. İşte sahabelerin aklen olan adaletleri bu sırdan neşet eder.

Sahabenin adaleti

Asr-ı saadette doğruluk, kendi gerçek güzelliğini mükemmel bir haşmetle ortaya koymuş ve ona yapışan Hazreti Peygamberi en yüksek şerefe yükseltmiştir. Onun ortaya koyduğu ve etrafına da yaydığı doğruluk âlemde büyük bir inkılâp yapmıştır. O dönemde doğruluk ve yalan doğu ile batı gibi birbirinden uzak hale gelmiştir. Böylece doğruluk o zamanın çarşısında kıymetli olmuş ve revaç bulmuştur. Yalan ise, büyük teşebbüsleri murdarların leşleri gibi ruhsuz bırakır. Müseylime ve emsali o zamanda yalana sarılmış ve en aşağı bir seviyeye düşmüşlerdir. İşte izzete ve gurura düşkün olan Arap kavminin tabiatlarındaki revaç bulma meyli sevkiyle yarışarak o kâsid yalanı terk edip ve revaç verdiren doğruluk ile güzelleşerek adaletlerini âleme kabul ettirmişlerdir. İşte sahabilerin aklen olan adaletleri bu sırdan meydana gelir.