Muhâkemât Dersleri — Sayfa 54

Küstah, şımarık, mütecaviz.

Hırsız fenerinin soluk ve şüpheli aydınlığı."

Bütün bunlardan öyle anlaşılıyor ki, akıl gerçeklere açılan bir pencere olmakla beraber, tek pencere değildir. Görmenin, işitmenin sınırı olduğu gibi, aklın da sınırı vardır. Bir kısım meselelerde aklın hakemliğine müracaat edilse bile, her meselede aklı hakem yapmak, uygun bir davranış olamaz.

Ferid Kam, insan idrakinin ve aklının bu sınırlılığını şöyle anlatır:

"Beş duyu ile algıladığımız, analiz ve senteziyle birçok şeyler meydana getirdiğimiz maddenin ne olduğunu daha doğru dürüst bilmiyoruz. Maddenin hakikatine dair birçok nazariyeler, faraziyeler ileri sürülüyor. Bunların hepsi, bilinmeyeni başka bir bilinmeyenle tarif etmekten öteye geçemiyor. Hakikate doğru hayli mesafe kat ettiğimize inanıyoruz. Sonra dönüp arkamıza bakıyoruz, bulunduğumuz noktadan bir adım bile ileri gidemediğimizi görüyoruz."

Nitekim pek çok ilim adamı, Pascal örneğinde olduğu gibi, önce akılla kâinatı fethe çalıştıkları halde, sonunda gerçeğe kavuşmayı dinde bulmuşlardır. Zira Bediüzzaman'ın ifadesiyle£"Hakikat-ı mutlaka, mukayyet enzar ile ihata edilmez.">Yani, mutlak bir gerçek, kayıtlı bakışlarla kuşatılamaz.

Mevlâna'nın verdiği şu temsil, bu hakikate güzel bir misaldir:

Ömründe hiç fil görmemiş bir kısım insanlara, karanlık bir odadaki fili tarif etmeleri istenir. Onlar da elleriyle fili yoklayarak tarife çalışırlar. Filin ayağını tutan onu bir sütun zanneder. Kulaklarını yakalayan yelpazeye benzetir. Hortumunu yakalayan onu hortumdan ibaret olarak görür. Hâlbuki bir mum yaksalar, fili gerçekte olduğu gibi görebileceklerdir.

Fili her cepheden bir bütün olarak görebilmek için bir mum yeterlidir. Fakat sayısız gerçeklerle dolu olan bu âlemi ve âlemi yaratan yüce Yaratıcıyı gerçeğe uygun olarak tanıyabilmek için"vahiy güneşine"ihtiyaç vardır. Gerçekleri görmede ve bulmada aklın da bir ışığı olduğunu kabulle beraber, onun ışığı, karanlıkta etrafı aydınlatmaya çalışan yıldız böceğinin cılız, zayıf ışığı gibidir. Aklının