Muhâkemât Dersleri — Sayfa 551

- Onları birden nihayet derecede kemale erdirmiştir.

İşte bütün bu incelikler, Hazreti Peygamberin icraatlarının harikulade olduğunu gayet kuvvetli bir şekilde isbat eder.

İkincisi: Şahs-ı mânevî hükmünde olan bir devletin nümüvv-ü tabiîsi hükmünde olan teşekkülü ise mütemehhildir. Ve devlet-i atîkaya galebesi -ki, ona inkıyad, tabiat-ı sâniye hükmüne girdiği için- tedricîdir. Öyleyse, maddeten ve mânen hâkim, hem de gayet cesîm bir devleti kısa bir zamanda teşkili, hem de düvel-i râsihaya def'î gibi galebe etmesi, mâneviyat ve ahvâlde cârî olan âdâtın bizzarure harikulâde olduğunu görmezsen, körler defterinde yazılacaksın.

Eskiyi kaldırmak yeniyi yerleştirmek

İkincisi:Alışkanlıklar insanın ikinci bir tabiatı hükmündedir. Bunları kaldırıp yerine başkalarının yerleştirmek hiç de kolay değildir.

Hemen her toplumda problemli haller olur. Hamiyet ehli zatlar bu problemleri çözmek, kötü gidişe bir son vermek için sahaya inerler,"ıslah çalışmaları"yaparlar. Ama bunların çoğu neticesiz kalır.

Şahs-ı manevî hükmünde olan bir devletin tabiî büyümesi hükmünde olan teşekkülü, zamana muhtaçtır ve eski devlete galebesi tedricîdir. Öyle ise Hazreti Peygamberin maddeten ve manen hâkim olması, hem de gayet büyük bir devleti kısa bir zamanda teşkil etmesi, hem de bunu köklü devletlere çok kısa zamanda galip kılması, maneviyat ve hallerde yürürlükte olan âdetlerin çok çok dışında bir durumdur ve onun nübüvvetine bir delildir.

Üçüncüsü: Tahakküm-ü zâhirî, kahır ve cebir ile mümkündür. Fakat efkâra galebe etmek, hem de ervaha tahabbüb ve tabâyia tasallut, hem de hâkimiyetini vicdanlar üzerine daima muhafaza etmek, hakikatin hassa-yı farikasıdır. Bu hassayı bilmezsen, hakikatten bîgânesin.

Vicdanlara hükmetmek

Üçüncüsü:Gerçek saltanat, kalpler üzerinde taht kurmaktır. Gerçek sultan ise, ölümüyle saltanatı bitmeyendir. Bir gönül sultanı olan Mevlâna, bunu şöyle ifade eder: