Muhâkemât Dersleri — Sayfa 56

Adalet, ihkak-ı haktır. Yani her hak sahibine hakkını vermektir. İnsan, başlıca şu üç hakla karşı karşıyadır:

-Allah'ın üzerimizdeki hakkı. (Hukukullah)

-Diğer insanların üzerimizdeki hakkı. (Hukuk-u ibâd)

-Nefsimizin üzerimizdeki hakkı.

İbadet, hukukullah ile alâkalıdır.

Diğer insanların üzerimizdeki hakları "muamelât" şeklinde ifade edilebilir. Fıkıh ilmi bunları ayrıntılı bir şekilde ele almaktadır.

Nefsin terbiyesi, tezkiyesi, onu hevâya değil Hüda'ya sevk etmek, ilimle mücehhez kılmak gibi durumlar ise kişinin kendisi üzerindeki haklarındandır.

Yani, hikmet tarafından kâinata îrad olunan suallere -şöyle:

"Ey kâinat, nereden ve kimin emriyle geliyorsunuz? Sultanınız kimdir? Delil ve hatibiniz kimdir? Ne edeceksiniz? Ve nereye gideceksiniz?"- kat'î cevap verecek, yalnız Kur'ân'dır. Öyleyse Kur'ân'da makâsıddan başka olan kâinat bahsi istidrâdîdir. Tâ sanatın intizamıyla Sani-i Zülcelâl'e istidlâl yolu gösterilsin.

Hikmet

Hikmet,genelde "Faydalı ilim" olarak değerlendirilir. Mesela âyette şöyle bildirilir:

"Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona çokça hayır verilmiş demektir."

Felsefeye "Hikmet ilmi" de denilebilmektedir. Çünkü felsefe, hemen her şeyin hikmetini, niçin öyle olduğunu araştırır. Mesela o, "Ben kimim? Nasıl var oldum? Bu âlem ne? Bu eşya nasıl ve niçin var oldular? Her şeyin zamanla öldüğünü görüyorum. Acaba ölümle her şey bitiyor mu, yoksa devamında yeni bir hayat mı geliyor?" gibi sorulara cevaplar arar. Felsefenin işi aramaktır. Ama bunlar gibi sorulara kat'î cevap verecek yalnız Kur'ân'dır.

Kur'ân kâinattan bahsederken esas olarak bu sorulara cevap verir. Bunlar dışındaki kâinat bahisleri ise asıl değil, tebeidir. Bu, sanatın intizamıyla Sâni'-i Zülcelal'e delil getirme şeklindedir. Yani mesela Kur'ân güneşten söz eder. Ama bu