Muhâkemât Dersleri — Sayfa 564

mesâilde ibham etti ve mutlak bıraktı; lâkin hakikati îmâdan hâlî bırakmadı.

Dördüncüsü:Şeriat, geniş halk kitlelerini esas alır, onların fikir kabiliyetleri derecesinde seviyelerine göre irşad eder. Şöyle ki:

İnsanların çoğu avamdandır. Avamdan olan kimseler soyut gerçeklere doğrudan muhatap olamazlar, ülfet ettikleri şeyler aracı olmadan bir şey alamazlar. İşte şeriat bu tür gerçekleri onlara müteşabihat, teşbihler ve istiareler ile tasvir eder. Onuncu Mukaddime'de bu hakikat geçtiği gibi, ilerde "İkinci nokta-yı itirazın cevabında" da tekrar buna temas edilecektir.

Öte yandan kâinat fenlerinde insanların çoğu yeterli bir alt yapıya sahip değildir. Güneşin zahirde dünya etrafında dönmesi gibi meselelerde zâhir gördüğünü esas alır. O zaman aslında gerçeğe aykırı olanı zarurî telakki eder. Keza eski zamanda günümüz fenleri için gerekli alt yapı basamakları yoktu ve bu gibi meseleler henüz olgunlaşmamıştı. İşte şeriat öyle meselelerde belirsiz ve mutlak bıraktı, insanların zâhir hisleriyle çelişmeyecek şekilde ifade etti; lâkin hakikati îmadan da geri kalmadı.

Buna misal olarak şu âyete bakabiliriz:

"Güneş akıp gider…"

Bu âyetten hem zahire göre güneşin dünya etrafında dönmesi anlaşılabilir, hem de güneşin gerçekte kendi yörüngesinde hareketi anlaşılabilir. Zaten Kur'ânın asıl mesajı güneşin bu hareketi değil, ona bu hareketi kimin yaptırdığıdır.

Vehim ve Tenbih:

Resûl-i Ekrem'in her bir fiil ve her bir halinde sıdk lemean eder, fakat her fiili ve her hali harika olmak lâzım değildir. Zira izhar-ı harika, tasdik-i müddeâ içindir.

- Hâcet olmadığı

- veya münasip olmadığı vakitte, cereyan-ı umumiyeye mütâbaat ile kavânîn-i âdâtullaha destedâd-ı teslim oluyor. Hem de öyle olmak gerektir.

Ey birader! Şu tenbih, Birinci Mesleğin Mukaddimesi'nin tâifesindendir. Nisyanın hatasıyla yolunu şaşırmakla yerini kaybedip şuraya girmiştir. İyice şu nükteleri tut. İşte neticeye giriyoruz: