Muhâkemât Dersleri — Sayfa 566

"Zât-ı Risaletin akvali gibi, ef'al ve ahvali ve etvar ve harekâtı dahi menabi-i din ve şeriattır ve ahkâmın me'hazleridir. Şıkk-ı zahirîsine Sahabeler hamele oldukları gibi, hususî dairesinde mahfî ahvalâtından tezahür eden esrar-ı din ve ahkâm-ı şeriatın hameleleri ve râvileri de, Ezvac-ı Tahirattır ve bilfiil o vazifeyi îfa etmişlerdir. Esrar ve ahkâm-ı dinin hemen yarısı, belki onlardan geliyor."

Yani onun sözleri gibi, fiil halleri, tavır ve hareketleri dahi dinin kaynaklarıdır, fıkhî hükümlerin me'hazleridir. Sahabeler onun insanlar içindeki durumuna muttalidirler ve bunları nakletmişlerdir. Ama onun evindeki hususi dairedeki durumlarına ve gizli hallerinden ortaya çıkan dinin sırlarına ve şeriatın hükümlerine hanımları muttali olmuşlardır ve bunları nakletmişlerdir.

Keza şu hadisi de bu bağlamda ele alabiliriz:

"Siz bana davacı davalı olarak gelirsiniz. Olur ki, bazınız davasını daha güzel anlatır, ben de (haksız olduğu halde) onun lehine hüküm veririm. İşte kime bu şekilde kardeşinin hakkından verirsem bilsin ki, ona ateşten bir parça vermiş olurum."

Allah istese peygamberine kimin haklı kimin haksız olduğunu bildirirdi. Ama böyle bir gayb bilgisiyle hükmeden bir peygamber hâkimlere nasıl rehberlik yapardı?

Bak, ey birader! Fünûn ve ulûmun zübde-i hakikiyesi berâhin-i akliye üzerine müesses olan diyanet ve şeriat-i İslâmiye öyle fünûnları tazammun etmiştir…

Ezcümle: Fenn-i tehzib-i ruh ve riyâzetü'l-kalb ve terbiyetü'l-vicdan ve tedbirü'l-ceset ve tedvirü'l-menzil ve siyasetü'l-medeniye ve nizamatü'l-âlem ve fennü'l-hukuk ve saire... Lüzum görülen yerlerde tafsil ve lüzum olmayan veya ezhanın veya zamanın müstait ve müsait olmadığı yerlerde birer fezleke ile kavâid-i esasiyeyi vaz' ederek tenmiye ve tefriini ukulün meşveret ve istinbâtâtına havale etmiştir ki, bu fünûnun mecmuuna değil, belki ekalline, on üç asır terakkiden sonra en medenî yerlerde, en harika zekâ ile mevsuf olanlar, tâkat-i beşerin haricinde -bâhusus o zamanda- olduğunu tasdikten vicdan-ı munsıfâne seni men edemiyor.

Din ve ilimler

Akli deliller üzerine kurulan Din ve İslâm şeriatı, fenler ve ilimlerin hakiki özünü tazammun etmiştir. Bu cümleden olarak, ruh eğitimi, kalp eğitimi, vicdan terbiyesi, beden eğitimi, ev ekonomisi, kamu yönetimi, uluslararası ilişkiler, hukuk ilmi... ve benzerleri sayılabilir.