Muhâkemât Dersleri — Sayfa 567

İslam Dini, bunlar gibi konularda lüzum görülen yerlerde tafsilata girmiş, lüzum olmayan veya zihinlerin veya zamanın kabiliyetli ve uygun olmadığı yerlerde ise kısa geçmiştir. Ama esas kaideleri koyarak büyümesini ve dallandırılmasını akılların meşveret ve içtihadına havale etmiştir. Bu fenlerin bütününe değil, belki çok az bir kısmına bile -arada on dört asırlık bir ilerleme merhalesi olmakla beraber- en medenî yerlerde en harika zekâ ile mevsuf olanların bile ulaşamadıkları malumdur.

İslam Dini ve külli kaideler

İslam Hukukunun en önemli çözüm kaynaklarından biri külli kaidelerdir. Külli kaideler, Fizik ve Matematik gibi ilimlerdeki formüllere benzer. Formüller iyi bilinirse, problemler ne kadar fazla da olsa, çözmek çok zor olmaz. Külli kaideler, "Sınırlı nasslarla sınırsız olayların" çözümlenebilmesinin en önemli bir sırrıdır. Külli kaideler, genelde âyet ve hadislerden çıkarılmıştır.

Misal olarak"Zaruretler, haramı helâl kılar"kaidesine bakabiliriz:

Normal zamanların hükümleriyle, zaruret hallerinin hükümleri ayni değildir. Mesela kişi hayatî bir tehlike zamanında, normal şartlarda yenilmesi haram olan domuz etinden yiyebilir. Kur'ânda şöyle bildirilir:

"(Allah), size ancak şunları haram kıldı: Meyte, kan, domuz eti, bir de Allah'tan başkası adına kesilen hayvanlar. Ama kim mecbur olur da, talip olmadan ve zaruret ölçüsünü aşmadan yerse, ona günah yoktur."

Bu âyetten ve emsalinden hareketle şu külli hüküm çıkarılmıştır:"Zaruretler memnu' olan şeyleri mubah kılar(Zaruretler, haramı helâl kılar)."Haram kılındığı bildirilen bu dört şey, ızdırar halinde yenilebilir. Ancak ızdırar halinde âyetin"bâği ve âdî"olmamak kısmının bildirdiği üzere, doğrudan bunları talep etmemek ve haddi aşmamak lazımdır. Buradan da şu külli hüküm çıkarılmıştır:"Zaruretler kendi miktarınca takdir olunur."Bediüzzamanın ifadesiylen£"Muztar adam, murdar etten tok oluncaya kadar yiyemez. Belki, ölmeyecek kadar yiyebilir.">

Külli kaidelere bir başka misal olarak şu âyete de bakabiliriz:

"Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez."

Hristiyan teolojisinde Hz. Âdem ve Hz. Havva'nın yasak ağaçtan yemeleri olayından dolayı diğer insanların da günahkâr doğdukları kabul edilir. Hâlbuki bu durum