Muhâkemât Dersleri — Sayfa 569

Evet, İslamiyet on dört asırdan beri o kadar dehşetli çarpışmalara karşı hakikatlerini muhafaza etmiştir. Belki bu çarpışma ve karışıklık; İslâmiyet hakikatinin omuzu üstünden gizlilik toprağını inceltmekte ve hafifleştirmektedir. Evet, İslam'ın intişar ettiği vücut sahası ve âlemin hali buna şahittir.

Vehim ve Tenbih:

Eğer desen: Her bir fende yalnız bir fezlekeyi bilmek bir adam için mümkündür…

El-cevap: Neam, lâ! Zira öyle bir fezleke ki, hüsn-ü isabet ve mevki-i münasipte ve münbit bir zeminde istimâl gibi, sabıkan mezkûr sair noktalar ile cam gibi, maverasından ıttıla-ı tam ve melekeyi gösteren fezlekeler mümkün değildir. Evet, kelâm-ı vahid iki mütekellimden çıkarsa, birinin cehline ve ötekisinin ilmine, bazı umûr-u mermûze-i gayr-i mesmûa ile delâlet eder.

Hazreti Peygamberin külli esasları kullanması

Bediüzzaman burada hatıra gelebilecek şöyle bir vehme dikkat çeker: Her bir fende yalnız bir özeti bilmek bir adam için mümkündür...

Buna cevaben şunları nazara verir: Evet, ama hayır! Teorik olarak bir insanın İslam'da nazara verilen esasları bir yerlerden derleyip bunları sunması mümkündür. Ama Hazreti Peygamberin bunları nazara vermesi bu türden bir durum değildir. Zira

- O, bunları tam bir isabetle zikretmiştir.

- Bunların her birini yerli yerinde kullanmıştır.

- Onun bu kullanımı tohumu münbit bir zeminde kullanmak misali konuya tam hâkimiyetini ve işi bildiğini göstermektedir.

Evet, iki farklı konuşmacıdan çıkan bir kelâm; söze dâhil olmayan bazı işaretler ile birinin bilgisizliğine ve ötekisinin ilmine delalet eder.

İşaret ve irşad ve tenbih:

Ey benimle şu kitabın evvel-i menâzilinden hayaliyle seyr ü sefer eden birader-i vicdan! Geniş bir nazar ile nazar et ve muvâzene et. Kendi hayalinde muhakeme etmek için bir meclis-i âliyi teşkil et. Sonra da Mukaddimât-ı İsnâ Aşer'den müntehabâtını davet et, hazır olsunlar. Sonra da şu kaidelerle müşâvere et! İşte:

Bir şahıs çok fünûnda mütehassıs ve meleke sahibi olmaz.

Hem de bir kelâm iki mütekellimden, mütefâvittir, başkalaşır.