Muhâkemât Dersleri — Sayfa 570

Ve hem de fünûn, mürûr-u zaman ile telâhuk-u efkârın neticesidir.

Hem de müstakbeldeki bedihî bir şey, mâzide nazarî olabilir.

Hem de medenîlerin mâlûmu, bedevîlere meçhul olabilir.

Hem de mâziyi müstakbele kıyas etmek, bir kıyas-ı hâdi-i müsebbıttır.

Hem de ehl-i veber ve bâdiyenin besâteti ise, ehl-i meder ve medeniyetin hile ve desâisine mütehammil değildir. Evet, neam… Hile medeniyetin perdesi altında tesettür edebilir.

Hem de pek çok ulûm, âdât ve ahvâl ve vukuatın telkinatıyla teşekkül edebilir.

Hem de beşerin nur-u nazarı, müstakbele nüfuz edemez. Müstakbele mahsus olan şeyleri göremez.

Hem de beşerin kanunu için bir ömr-ü tabiî vardır; nefs-i beşer gibi o da inkıtâ eder.

Hem de muhit-i zaman ve mekânın, nüfusun ahvâlinde büyük bir tesiri vardır.

Hem de eskide harikulâde olan şeyler, şimdi âdi sırasına geçebilir. Zira mebâdi tekemmül etmişler.

Hem de zekâ eğer çendan harika olsa da bir fennin tekmiline kâfi değildir. Nasıl çok fenlerde kifayet edecektir?

İstikbal sayfasını mütalaada bazı esaslar

Cenab-ı Hak bir çekirdeği sümbüllendirir, büyük bir ağaç haline getirir. Sonra da onu meyvede özetler. Bunun belağate yansıtan bir görünümü ise şudur:

Bir meseleyi önce ana hatlarıyla kısaca söyleyip sonra ayrıntılara girmek, bir de bunun mukabili olarak, konuyu hayli ayrıntılarıyla ele aldıktan sonra özetleyerek bitirmek.

Bediüzzaman bu kısımda gerek kitabın birinci kısmında zikredilen "On iki Mukaddime"ye gerekse burada nazara verilen kaidelere atıfta bulunur ve konuyu şöyle toparlar:

Bir şahıs çok fenlerde uzman ve meleke sahibi olmaz.

Bir kelâm iki mütekellimden farklılık arz eder, başkalaşır. Birinin ilmini gösterirken diğerinin acemiliğine işaret eder.

Fenler, zamanın geçmesiyle fikirlerin birbirine katılımının neticesidir.

Gelecekteki bedihî bir şey, geçmişte teorik olabilir.

Medenîlerin malûmu, bedevilere meçhul kalabilir.