Muhâkemât Dersleri — Sayfa 571

Geçmişi geleceğe kıyas etmek; aldatıcıdır, hedefe varmaktan alıkoyucu bir kıyastır.

Çölde yaşayan insanların sadeliği, şehirde yaşayan medeni insanların hile ve desiselerini kaldırmaz. Hile, medeniyetin perdesi altında gizlenebilir.

Pek çok ilimler; âdet, hal ve olayların telkinleriyle teşekkül edebilir.

Beşerin tefekkür nuru, geleceğe nüfuz edemez, müstakbele mahsus olan şeyleri göremez.

Beşerin kanunu için tabiî bir ömür vardır. İnsanın kendisi gün gelip son bulduğu gibi, o da son bulur.

Çevre, zaman ve mekânın nefislerin hallerinde büyük bir tesiri vardır.

Eskide harikulade olan şeyler, şimdi sıradan şeyler sırasına geçebilir. Zira alt yapı tekemmül etmiştir.

Bir zekâ harika da olsa bir fennin tekmiline kâfi değildir. Nasıl çok fenlerde kifayet edecektir?

İşte, ey birader! Şu zatlarla müşavere et. Sonra da müfettişlik sıfatıyla nefsini tecrit et. Hayâlât-ı muhîtiye ve evham-ı zamaniyenin elbiselerini çıkart, çıplak ol. Bahr-i bîkerân-ı zaman olan şu asrın sahilinden, içine gir. Tâ asr-ı saadet olan adaya çık. İşte, her şeyden evvel senin nazarına çarpacak ve tecellî edecek şudur ki:

Vahîd, nâsırı yok, saltanatı mefkud, tek bir şahıs, umum âleme karşı mübâreze eder. Ve küre-i zeminden daha büyük bir hakikati omuzuna almış ve bütün nev-i beşerin saadetini tekeffül eden bir şeriatı ki; o şeriat, fünûn-u hakikiye ve ulûm-u ilâhiyenin zübdesi olarak istidad-ı beşerin nümüvvü derecesinde tevessü edip iki âlemde semere vererek, ahvâl-i beşeri güya bir meclis-i vahid, bir zaman-ı vahidin ehli gibi tanzim eden öyle bir adaleti tesis eder.

Eğer o şeriatın nevâmisinden sual edersen ki: Nereden geliyorsunuz? Ve nereye gideceksiniz?

Sana şöyle cevap verecekler ki: Biz kelâm-ı ezelîden gelmişiz. Nev-i beşerin selâmeti için ebedin yolunda refâkat için ebede gideceğiz. Şu dünya-yı faniyeyi kestikten sonra, bizim sûrî olan irtibatımız kesilirse de, daima mâneviyatımız beşerin rehberi ve gıda-yı rûhânîsidir.