Muhâkemât Dersleri — Sayfa 574

3- Bazı zahiri ifadelerinin, aklî delilin zıddına meylettirip gerçeğe aykırı olma ihtimalidir.Bu, Kur'anın metodu olan tahkik ve hidayete aykırıdır.

Hâlbuki şu üç nokta, tevehhüm edildiği gibi tenkide medar olacak özellikte değildir. Hatta bunların üçü de Kur'ân'ın i'cazının en doğru şahitleridir.

Birinci noktaya cevap: Zaten iki defa şu cevabı zımnen görmüşsün. Şöyle ki: Nâsın ekseri cumhur-u avâmdır. Nazar-ı Şâri'de ekal, eksere tâbidir. Zira avâma müvecceh olan hitabı, havas fehim ve istifade ediyorlar. Bilâkis olursa, olamaz. İşte, cumhur-u avâm ise, me'lûf ve mütehayyelâtından tecerrüt edip hakâik-i mücerrede ve mâkulât-ı sırfeyi temaşa edemezler, meğer mütehayyelâtları dürbün gibi tevsit etseler... Fakat mütehayyelâtın suretlerine hasr ve vakf-ı nazar etmek, cismiyet ve cihet gibi muhâl şeyleri istilzam eder. Lâkin nazar, o suretlerden geçerek hakâiki görüyor. Mesela, kâinattaki tasarruf-u ilâhîyi sultanın serîr-i saltanatında olan tasarrufunun suretinde temaşa edebilirler:

اَلرَّحْمٰنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوٰى İşte, hissiyat-ı cumhur şu merkezde olduklarından, elbette irşad ve belâgat iktiza eder ki, onların hissiyatı riayet ve ihtiram edilsin ve efkârları dahi bir derece mümaşât ve ihtiram edilsin. İşte, riayet ve ihtiram, ukul-ü beşere karşı olan "tenezzülât-ı ilâhiye" ile tesmiye olunur. Evet, o tenezzülât, te'nis-i ezhan içindir. Onuncu Mukaddime'ye müracaat et.

Kur'ânda müteşabihatın hikmeti

Birinci Noktaya cevap:Aslında daha evvel iki defa şu soruya dolaylı olarak cevap verilmişti. Şöyle ki: İnsanların çoğu avamdır. Şeriatın sahibi olan Allah'ın nazarında azınlık, çoğunluğa tâbidir. Zira avama yönelik olan hitabı, havas anlar ve istifade eder. Tersi olursa olamaz. İşte avam ise, ülfet ettikleri ve hayallerinde bulundurdukları şeylerden sıyrılıp soyut gerçekleri ve sırf akla hitap eden meseleleri temaşa edemezler. Bunları ancak hayallerinde bulundurdukları şeyleri dürbün gibi aracı kılarlarsa anlayabilirler. Fakat hayallerinde bulundurdukları şeylerin suretlerine odaklanmak ve nazarlarını tahsis etmek, cismiyet ve cihet gibi imkânsız şeyleri kabulü gerektirir. Lâkin tefekkür ile o suretlerden geçerek gerçekleri görürler. Mesela kâinattaki İlahî tasarrufu,"Rahmân, Arş'a istiva etti"âyeti gibi sultanın saltanat tahtında olan tasarrufunun suretinde temaşa edebilirler. İşte ekser insanların hissiyatı şu merkezde olduklarından, elbette irşad ve belâğat iktiza eder ki: Onların hissiyatı gözetilsin, nazara alınsın ve fikirleri dahi bir derece okşanıp hürmet görsün.