Muhâkemât Dersleri — Sayfa 576

Dürbüne bakma, dürbünle bak!

"Allah'ın eli, arşa istivası" gibi olan müteşabih anlatımlar, soyut gerçekleri temaşa etmek için hissiyat ve hayalle karışık olan ekser halkın nazarlarını okşayan suretlerden birer dürbün gibidir. Dürbüne bakmak yerine dürbünle bakmak lazımdır.

Şu cevabı teyit eden durumlardan biri şudur:

İnsanlar derin veya dağınık manaları kolay ve basit bir surette tasavvur veya tasvir etmek için pek çok istiareler kullanırlar. Mesela insanları sevinçten uçururlar, burunlarını göklere değdirirler, aslan gibi kükretirler…

Demek müteşabihat dahi, istiarelerin en kapalı olan kısmıdır. Zira bunlar en gizli gerçeklerin misali suretleridirler. Demek Kur'ân'ın bazı ifadelerini anlamada yaşanan sıkıntı, mananın dakik olmasındandır, lafzın kapalı olmasından değildir.

Üstte nazara verilen gerçekleri anladığımızda karşımıza çıkan durum şudur:

Beşer fikrinden, özellikle de avamın fikirlerinden en uzak olan gerçekleri, şöyle bir yol ile yakınlaştırmak, değil bir kusur, belki belâğatın ta kendisidir. Zira belağat, halin gereğinin yapılmasından ibarettir.

İkinci noktaya cevap: İkinci Mukaddime'de mufassalen geçmiştir. Âlemde meylü'l-istikmalin dalı olan insandaki meylü't-terakkinin semeratı ve tecârüb-ü kesire ile ve netâic-i efkârın telâhukuyla teşekkül eden merdiven-i terakkinin basamakları hükmünde olan fünûn ise, müterettibe ve müteâvine ve müteselsiledirler.

Evet, müteahhirin in'ikadı, mütekaddimin teşekkülüne vabestedir. Demek, mukaddem olan fen, ulûm-u mütearifenin derecesine gelecek; sonra müteahhirine mukaddime olabilir.

Kur'ânın fen bilimlerinde müphem ve mutlak bırakması

İkinci Noktaya cevap:Bu kısımda Kur'ânın fen bilimlerinde bir derece müphem ve mutlak bırakmasıyla ilgili olarak nazara verdikleri şüpheye cevap verilmektedir. Esasen bu mesele İkinci Mukaddime'de ayrıntılı olarak ele alınmıştır:

Âlemde kemale ulaşma meyli vardır. Bu meylin bir dalı olarak insanda da ilerleme meyli bulunur. Fenler bu meylin meyveleridir. Zira fenler çok tecrübeler ile ve fikirlerin neticelerinin birbirine katılımıyla teşekkül eder ve terakki merdivenin basamakları hükmündedir.

Keza fenler birbirine terettüp eder, birbirine yardımcı olur ve zincirin halkaları misali birbirine bağlıdır. Yani sonrakinin meydana gelmesi, öncekinin teşekkülüne