Muhâkemât Dersleri — Sayfa 577

bağlıdır. Demek önce bilinen fen, herkesçe bilinen ilimler derecesine geldikten sonra daha sonraki fenlere öncü olabilir.

Terakki merdiveni

Malum, merdiven basamak basamak çıkılır. Günümüzde ulaşılan teknolojik gelişmeyi, bununla ilgili alt yapı olmadan önceki devirlerden beklemek büyük bir haksızlık olur. Sözgelimi, elektrik bulunmadan elektrikli aletlerin varlığından söz edemeyiz. Çünkü elektriğin keşfi, bunların keşfinin öncüsü olmuştur.

Fenlerde zincirin halkaları

Bediüzzaman üstte fenlerle ilgili şu üç özelliğe dikkat çeker: Bunlar birbirine terettüp eder, birbirine yardımcı olur ve zincirin halkaları misali birbirine bağlıdır.

Bu sırra binaendir ki, şu zamanda temehhuz-u tecârüb ile satha çıkıp ve tevellüd etmiş olan bir fennin faraza on asır evvel bir adam tefhim ve tâlimine çalışsaydı, mağlata ve safsataya düşürmekten başka bir şey yapamazdı. Mesela, denilseydi, "Şemsin sükûnuyla arzın hareketine ve bir katre suda bir milyon hayvanâtın bulunduklarına temaşa edin, tâ Sâni'in azametini bilesiniz."

Cumhur-u avâm ise, hiss-i zâhir veya galat-ı hissin sebebiyle hilâflarını zarurî bildikleri için, ya tekzip veya nefislerine mugalâta veya mahsûs olan şeye mükâbere etmekten başka ellerinden bir şey gelmezdi. Teşviş ise, bâhusus onuncu asra kadar, minhâc-ı irşada büyük bir vartadır. Ezcümle, sathiyet-i arz ve deveran-ı şems onlarca bedihiyat-ı hissiyeden sayılırdı.

Avamda duyuların hükümranlığı

Bu sırra binaendir ki, şu zamanda yoğun tecrübeler sonucu yüzeye çıkmış ve doğmuş olan bir fenni faraza on asır evvel bir adam tefhim ve talimine çalışsa idi, mağlata ve safsataya düşürmekten başka bir şey yapamazdı. Mesela "Güneşin durmasıyla dünyanın hareketine ve bir damla suda bir milyon canlıların bulunduklarına temaşa edin, tâ Sâni'in azametini bilesiniz." denilse idi, -zâhir duyu veya duygu yanılması sebebiyle bunların tersini zarurî bildikleri için- bu anlatım geniş halk tabakalarını

- ya yalanlamaya

- veya nefislerine demagoji yapmaya

- veya duyuya hitap eden şeyde cedelleşmeye sevkedecekti.