Muhâkemât Dersleri — Sayfa 578

Özellikle hicri onuncu asra kadar bu şekilde zihinleri bulandırmak ise; irşad metoduna bütün bütün aykırıdır. İşte dünyanın düz olması ve güneşin dünya etrafında dönmesi eski zamanın insanlarına göre gözle görülen gayet açık şeylerden idi. Bunlara "Hayır, dünya düz değil yuvarlaktır. Güneş dünyanın etrafında değil, dünya güneşin etrafında dönmektedir" denilseydi -kendilerine göre haklı olarak- herhalde "Gördüğümüze mi inanalım, sizden duyduğumuza mı? Herhalde bizimle kafa buluyorsunuz" diyeceklerdi.

Tenbih:

Şu gibi meseleler, müstakbeldeki nazariyata kıyas olunmaz. Zira müstakbele ait olan şeylere hiss-i zâhir taalluk etmediği için, iki ciheti de muhtemeldir, itikat olunabilir; imkân derecesindedir, itminan kabildir. Onun hakk-ı sarihi, tasrih etmektir. Lâkin hînâ ki, hissin galatı bizim "mâ nahnü fîh"imizi imkân derecesinden bedahete, yani cehl-i mürekkebe çıkardı. Onun nazar-ı belâgatta hiç inkâr olunmaz olan hakkı ise, ibham ve ıtlaktır, tâ ezhan müşevveş olmasınlar. Fakat hakikate telvih ve remiz ve îmâ etmek gerektir. Efkâr için kapıları açmak, duhule davet etmek lâzımdır. Nasıl ki, şeriat-ı garrâ öyle yapmıştır.

Yahu, ey birader! İnsaf mıdır, taharrî-i hakikat böyle midir ki; sen irşad-ı mahz ve ayn-ı belâgat ve hidayetin mağzı olan şeyi irşada münâfi ve mübâyin tevehhüm edesin? Ve belâgatça ayn-ı kemâl olan şeyi noksan tahayyül edesin?

Bazı şeyler müphem kalmalı

Bu kısım, "Madem gelecekteki şeyleri açıktan söylemek belağata aykırı oluyor. Öyleyse Kur'ân neden ahiretten açık bir şekilde bahsediyor?" şeklindeki mukadder bir soruya cevaptır.

Şu gibi meseleler, gelecekteki teorik şeylere kıyas olunmaz. Zira geleceğe ait olan şeylere

- zâhir his taalluk etmediği için iki ciheti de muhtemeldir, itikat olunabilir.

- İmkân derecesindedir.

- İtminan kabildir.

Onun açık bunların hakkı açıktan ifade edilmesidir.

Lâkin ne zaman ki duyunun yanılması bizim"ma nahnü fih"imizi / üzerinde durduğumuz konuyu imkân derecesinden gayet açık oluşa, yani cehl-i mürekkebe çıkardı. Mesela, dünyayı düz zannetmek ve bunda hiç de tereddüde düşmemek cehl-i mürekkeptir. Yani bilmediğini de bilmemektir. Onun belâğat nazarında hiç inkâr