Muhâkemât Dersleri — Sayfa 581

Delil ve müddea

Kabul edilen gerçeklerdendir ki, delilin iddiadan evvel bilinmesi gerektir. Bunun için bazı nassların zahirleri, delilin açık olması ve fikirlere ünsiyet vermesi için cumhurun duyularının kabul ettiği şeylere meyleder bir şekilde gelmiştir. Fakat bu, delalet etmek için değildir. Zira Kur'ân, âyetlerinin kıvrımlarında öyle emareler ve karineleri koymuştur ki; o sadeflerdeki cevherleri ve o zahiri ibarelerdeki hakikatleri tahkik ehline parmakla gösterir ve işaret eder.

Evet,"Allah'ın kelimesi"olan Kitab-ı Mübin'in bazı âyetleri, bazısına müfessirdir. Yani bazı âyetleri, kardeşlerinin içinde olan manaları izhar eder. Öyle ise, bazıları zahirî mananın murat olmadığı konusunda diğer bazısına karine olabilir.

Kur'ânın bazı âyetlerinin bazısına müfessir olmasına şu misalle bakabiliriz:

Fatiha suresinde"(Allahım)bizi nimet verdiğin kimselerin yoluna ilet"diye dua ederiz. Ama bu surede nimet verilenlerin kimler olduğu belli değildir. Nisa suresindeki,"İşte onlar Allah'ın nimet verdiği nebiler, sıddıklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Bunlar ne güzel arkadaştır"âyetinden ilahi nimete mazhar kılınan bu seçkin kimselerin kimler olduğunu anlarız.

Kur'ânın bazı âyetleri zahirine göre bakılsa problemli görülebilir. Ama başka bir âyet zahirî mananın murat olmadığını bize gösterir. Misal olarak şu âyete bakalım:

"İşte o gün insana da, cinne de günahı sorulmaz."

Bu, kabirlerinden çıktıklarında ve mertebelerinin farklılığına göre grup grup hesap yerine sevkedildikleri zamandır. Ama"Rabbin hakkı için, biz onların hepsine ne yaptıklarını tek tek soracağız."âyeti ve benzeri âyetler ise, mahşer meydanında hesaba çekilmeleri hâlini anlatır.

Öyle görülüyor ki, Kur'ân âyetlerini doğru anlayabilmenin yolu, Kur'ânın tamamına vukufiyetten geçer. Zira Kur'ân'ın bir kısmı bir kısmını tefsir eder.

Vehim ve Tenbih:

Eğer istidlâlin makamında denilseydi ki:

"Elektriğin acâibi ve cazibe-i umumiyenin garâibi ve küre-i arzın yevmiye ve seneviye olan hareketi ve yetmişten ziyade olan anâsırın imtizac-