Muhâkemât Dersleri — Sayfa 582

ı kimyeviyelerini ve şemsin istikrarıyla beraber sûriye olan hareketini nazara alınız, tâ Sâni'i bilesiniz!"

İşte o vakit, delil olan sanat mârifet-i Sâni olan neticeden daha hafî ve daha gamız ve kaide-i istidlâle münafi olduğundan, bazı zevahiri efkâra göre imâle olunmuştur. Bu ise, ya müstetbeü't-terâkip kabilesinden veya kinâî nev'inden olduğu için, medar-ı sıdk ve kizb olmaz. Mesela, قَالَ lafzındaki elif elif'tir. Aslı vav olsa, kâf olsa, ne olursa olsun tesir etmez.

Kinaî manalar

Eğer delil getirme makamında denilse idi ki: Elektriğin hayret verici halleri, genel çekim kanunlarının sıra dışı durumları, dünyanın günlük ve senelik olan hareketi, yetmişten fazla olan elementlerin kimyevi bileşimleri ve güneşin istikrarıyla beraber şeklen olan hareketini nazara alınız, tâ Sâni'i bilesiniz!

İşte o vakit delil olan sanat, Sâni'in marifeti olan neticeden daha gizli, daha kapalı ve delil getirme kuralına aykırı olurdu. Bu sebeple Kur'ânın bazı zâhir ifadeleri, mevcut fikirlere yabancı olmayacak şekilde gelmiştir. Bu ise ya müstetbeü't-terâkip kabilinden veya kinaî nev'inden olduğu için doğru ve yalana medar olmaz. Mesela: قَالَ lafzındaki elif eliftir. Aslı vav olsa, kâf olsa, ne olursa olsun tesir etmez.

Türkçede de özellikle deyimlerde zahirine göre değerlendirilmeyen ve değerlendirilmemesi de gereken ifadeler vardır. Mesela "Dilimde tüy bitti" dediğimizde bununla çok anlattığımızı, ama muhatabın anlamadığını kastederiz.

Ey birader! İnsaf et! Acaba şu üç nokta-yı itiraz cemî âsârda cemî insanların irşadları için inzal olunan Kur'ân'ın i'câzına en zâhir delil değil midir? Evet…