Muhâkemât Dersleri kitabının 59. sayfası — Muhâkemât Dersleri bölümü. Yukarıdaki okuyucu bu sayfadan açılır; metin aşağıda basılı nüsha görünümüyle.

İkincisi: Her biri birer fenn-i hakikînin mevzu ve müntehabı olduklarından, İslâmiyet fünûn-u hakikiyenin zübdesi olduğunu izhar...

Üçüncüsü: Her biri birer nev'in numûnesi olduklarından, hilkatte cârî olan kavânîn ve nevâmis-i ilâhiyeye İslâmiyet'i tatbik ve mutâbık olduğunu isbat.. tâ o nevâmis-i fıtriyenin imdadıyla İslâmiyet neşv ü nema bulsun. Evet, bu hâsiyetle, din-i mübin-i İslâm, sair hevâ ve heves içinde muallâk ve medetsiz, bazen ışık ve bazen zulmet veren ve çabuk tagayyüre yüz tutan dinlerden mümtaz ve serfirazdır.

Dördüncüsü: Her biri birer hakikatin numûnesi olduklarından, efkârı hakâik cihetine tevcih ve teşvik ve tenbih etmektir.

Varlıkların görevleri

Bediüzzaman bu kısımda Kur'ânda nazara verilen her bir varlığın dört görevi olduğuna dikkat çeker:

1- İntizam ve ittifak ile Sultan-ı Ezel'in saltanatını ilân etmek.

Mesela gözümüz önündeki bir ineğin dünyanın hemen her yerinde emsali bulunmakta ve hepsi benzeri özellikler taşımaktadır.

2- Her biri hakikî birer fennin konusu ve seçilmişi olduğundan İslâmiyet gerçek fenlerin özü olduğunu göstermek.

Mesela dağları incelemek gerek oralarda bulunan bitki örtüsü itibarıyla ve gerekse içinde bulunan farklı özellikteki madenler itibarıyla pek çok yararlı bilgilere ulaşılmasına vesile olmuştur. Cenab-ı Hak şöyle bildirir:

"Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi. Derken biz onunla muhtelif renklerde mahsuller çıkardık.Dağlardan da, beyazlı kırmızılı çeşitli renklerde yollar(katmanlar) ve kapkara topraklar var. İnsanlardan, hayvanlardan ve en'amdan da böyle muhtelif renkliler vardır. Kulları içinde Allah'tan ancak âlimler haşyet duyar."

3- Her biri birer türün numunesi olduklarından yaratılışta geçerli olan kanunlar ve İlahi prensiplere İslamiyet'i tatbik etmek ve uygun olduğunu ispatlamak. Ta ki o fıtri prensiplerin imdadıyla, İslâmiyet büyüyüp gelişsin. Bu yönüyle yüce İslâm Dini; hevâ ve heves içinde muallak ve medetsiz kalan, bazan ışık bazan da karanlık veren ve çabuk değişmeye yüz tutan diğer dinlerden seçkindir, başı yukardadır. Mesela Cenab-ı Hak şöyle bildirir:

"Onlar, üzerlerinde kanatlarını açıp kapayarak uçan kuşları görmediler mi?

Muhâkemât Dersleri — Sayfa 59

Muhâkemât Dersleri uygulamada, çevrimdışı