Muhâkemât Dersleri — Sayfa 593

Nizam delili

Ebedi saadet olmazsa nizam, bir zayıf, gevşek suretten ibaret kalır. Bütün manevi şeyler, bağlar ve nispetler boşa gider. Demek nizamı nizam yapan, ebedi saadettir.

Bunu şöyle bir misalle anlayabiliriz: Çok ciddi masraflarla kurulmuş çok büyük bir fabrika farzedelim. Hammaddeler işleniyor ve mamul maddeler meydana geliyor. Ama sonrasında bir işlem daha yapılıp hepsi çöpe gönderiliyor. İşte ahiret olmazsa dünya fabrikasının durumu aynen böyle olacaktır. Hava, su, toprak, güneş ve daha nice unsurlar hummalı bir faaliyetle çalışmakta, maddeden hayat meydana getirilmektedir. Ahiret olmayacaksa bütün bu nizam ölüme hizmet etmektedir. Çünkü ne kadar canlı varsa, sonunda ölümü tatmaktadır.

Eğer ahiret olmazsa bir kısım insanların maneviyat sahibi olmaları veya kendilerine ilim, ahlak gibi nisbet edilen artı şeylerin varlığı bir anlam ifade etmeyecek, en kaliteli bir insan, en sıradan hatta en seviyesiz bir insanla ölüm vasıtasıyla eşit hale gelecektir.

Dolayısıyla, âlemde gördüğümüz nizam, "Benim manam haşirle tamam olur" demekte ve haşri göstermektedir.

2- Evet, inâyet-i ezeliyenin timsâli olan hikmet-i ilâhiye, kâinattaki riayet-i mesâlih ve hikem ile mücehhez olduğundan, saadet-i ebediyeyi ilân eder. Zira saadet-i ebediye olmazsa, kâinatta bilbedahe sabit olan hikem ve fevâide karşı mükâbere edilecektir.

Hikmet delili

İlahi hikmet, Allah'ın ezeli inayetinin bir timsalidir. Bunun kâinattaki tezahürü her şeyde görülen maslahatlar ve hikmetlerdir. Her şeyin nice hikmetlerle ve maslahatlarla işlenmiş olduğu gözler önündedir. Bu ise ebedi saadeti ilân eder. Zira ebedi saadet olmazsa, kâinatta gayet açık bir şekilde varlığı sabit olan hikmetler ve faydalar göz göre inkâr edilmiş olacaktır.

3- Neam, akıl ve hikmet ve istikrânın şehadetleriyle sabit olan hilkatteki adem-i abesiyet, haşr-i cismânîdeki saadet-i ebediyeye işaret, belki delâlet eder. Zira adem-i sırf, her şeyi abes eder.