Muhâkemât Dersleri — Sayfa 595

elbette ve elbette o eşsiz cevher kırılıp mahvedilmez. Onun kılıfına gösterilen itina, cevherin hürmetinedir.

İnsanda ruh bir cevher, beden ise onun kılıfı gibidir. İnsanın bedeninde mesela midenin ihtiyaçlarını bu kadar çeşit çeşit rızıklarla veren Allah, elbette onun ruhunun isteği olan ebedi hayatı da verecektir. Yoksa üstte dikkat çekildiği gibi bu insanın bütün manevi kabiliyetleri, emelleri, fikirleri ve meyilleri sönüp gidecektir.

5- Evet, sabıkan beyan olunduğu gibi, cemî fünûnla hâsıl olan, istikrâ-yı tâmla sabit olan intizam-ı kâmil, o intizamı ihtilâlden halâs eyleyen ve tekemmül ve ömr-ü ebedîye mazhar eden haşr-i cismânînin sadefinde olan saadet-i ebediyeyi bizzarure iktiza eder.

Tümevarımla sabit olan intizam delili

Tümevarım, tek tek varlıklardan ve olaylardan külli sonuçlara varmaktır. Mesela tek tek fertlerin öldüğünü görüyor ve her ne kadar bütün insanların ölümünü görmesek de buradan hareketle "Her insan ölümlüdür" şeklinde bir hükme varıyoruz. İşte âlemde bütün fenlerle hâsıl olan tam bir tümevarımla sabit kâmil intizam vardır. O intizamı ihtilâlden kurtaran, tekemmüle ve ebedî ömre mazhar eden ancak cismanî haşrin sadefinde olan ebedi saadettir.

Malum, sadefin içinde inci olur. Cismanî haşir bir sadef, ebedi saadet ise onun içinde olan incidir.

6- Evet, saatin saniye, dakika ve saat ve günleri sayan çarklarına benzeyen yevm ve sene ve ömr-ü beşer ve deveran-ı dünya, birbirine mukaddime olarak döner, işler. Geceden sonra sabahı, kıştan sonra baharı işledikleri gibi, mevtten sonra kıyâmet dahi o destgâhtan çıkacağını haber veriyorlar.

Evet, insanın her ferdi birer nevi gibidir. Zira nur-u fikir onun âmâline öyle bir vüsat vermiş ki, bütün ezmanı yutsa tok olmaz. Sair envâın efratlarının mahiyeti, kıymeti, nazarı, kemâli, lezzeti, elemi ise, cüz'î ve şahsî ve mahdut ve mahsur ve ânîdir. Beşerin ise, ulvî, küllî, sermedîdir. Yevm ve senede olan çok nevilerde olan birer nevi kıyâmet-i mükerrere-i nev'iye ile insanda bir kıyâmet-i şahsiye-i umumiyeye remiz ve işaret, belki şehadet eder.