Muhâkemât Dersleri — Sayfa 62

en uygun ve istidlal yolunun en doğru, en açık ve en kısasını seçecektir. Demek herkesin hislerine uygun talimde bulunmak ve irşad etmek için bir derece onların durumunu nazara alacaktır. Demek delil olan kâinattaki intizamı

-onlarca biliniyor olan

-ve akıllarına da yabancı kalmayan şeylerden seçecektir.

Yoksa delil, müddeadan daha gizli olmuş olur. Böyle bir istidlal ise, irşad yoluna, belâğat mesleğine ve i'caz mezhebine muhaliftir. Sözgelimi Allaha inanmayan birine "Allah olmasa Peygamber miraca nasıl çıkardı?" diye delil getirilmez. Zira böyle birinin Peygamberi kabul etmesi zaten düşünülemez. Bir de delil olarak getirilen miracı anlamak, Allaha imanın daha ilerisinde hayli bilgiler gerektirir.

Kur'an-ı mürşid

Mürşid, "irşad eden" demektir. Özellikle tasavvufta "şeyh" denildiği gibi mürşid kelimesi de kullanılmaktadır. Üstteki kavram, bizi "kitabın irşadı" manasına yönlendirir. Çünkü Kur'an bütün âyetleriyle insanları irşad etmekte, onları doğruya ve gerçeğe yönlendirmektedir. Zaten tasavvuf yolundaki mürşidler de ilahi kitabın hakikatlerini nazara vererek insanları irşad etmektedir. Bunu yapamayanlara gerçek anlamda mürşid denilemez.

Esâlib-i Arab

Kur'an Arabça olarak nazil olmuştur. Bu hem ilk muhatapları itibarıyladır, hem de Arapçanın derin manaları ifadeye müsait olmasındandır. Arabça olmasından hareketle onu Araplara inmiş bir kitap olarak görmek yanlış olur. Zaten Kur'anın hiçbir yerinde "Ey Araplar" şeklinde bir ibare yoktur. Ama onda sıkça "Ey insan!", "Ey insanlar!", "Ey iman edenler!" şeklinde kuşatıcı ifadeler görebiliriz.

Delilin müddeadan daha gizli olması

Üstte ibarede geçen£"Acaba, o hâlde delil müddeâdan daha hafî olması">meselesine şöyle bir misalle bakabiliriz: Güneş, Allah'a delildir. Müddea ise, Allah'ın varlığıdır. Kur'ân-ı Kerim, güneşin dünya etrafında değil, dünyanın güneş etrafında döndüğünü söyleyerek Allah'a delil getirseydi, on dört asır öncesindeki ilk muhatapları dünyayı sabit, güneşi ise dünyanın etrafında dönüyor gördüklerinden bunu kabulde zorlanırlardı. Hâlbuki güneş dönsün veya dönmesin her hâl ü kârda Allah'ın varlığına çok parlak bir delildir.