Muhâkemât Dersleri — Sayfa 64

-Veyahut o kadar küçüklüğüyle beraber gözle görülmeyen canlılardan bir âlemi içine alan bir damla suyu aklın mikroskopuyla temaşa ediniz. Böylece kâinat Sâni'inin her şeye kadir olduğunu tasdik edesiniz." deseydi, delil müddeadan daha gizli ve izaha daha fazla muhtaç olmaz mı idi? Hem de onlarca karanlıklı olan bir şeyle gerçeği aydınlatmak veyahut onların duyularıyla muhatap oldukları şeylere karşı nefislerini mugalataya düşürmek gibi makul olmayan bir teklif olmaz mıydı? Hâlbuki safi ve parlak eteğine, düzgün anlatmayı ihlal edebilecek bir toz konabilmesinden Kur'ân'ın i'cazı pek yüksek ve pek münezzehtir.

Bununla beraber Kur'ân-ı Mu'cizü'l-Beyan, âyât-ı beyyinâtın telâfifinde maksad-ı hakikîye telvih ve işaret ettiği gibi, bazı zevâhir-i âyâtı -kinayede olduğu gibi- maksada menâr etmiştir.

Kur'ândan fenni sırlara işaretler

Bununla beraber beyanı mu'cize olan Kur'ân, apaçık âyetlerinin satır aralarında gerçek maksada göz kırptığı ve işaret ettiği gibi, bazı âyetlerin zahirlerini -kinayede olduğu gibi- maksada rehber etmiştir. Mesela şu âyete bakalım:

"Dağları görür de onları camid sanırsın. Hâlbuki onlar bulutların geçişi gibi geçer giderler."

Âyette dağların hareketinden bahis vardır. Gökte bulutlar hareket ettiği gibi, dağlar da hareket etmektedir. Biraz dikkat edilse, aslında bu ibarenin dünyanın hareketine işaret ettiği görülecektir. "Askerin şapkasına bakın, yürüyor" dediğimizde askerin yürüyor olması gibi…

Bir de şu âyete bakalım:

"Elini boynuna asıp bağlama ve onu büsbütün de açma..."

"Elin boyuna asılması"cimrilikten,"eli büsbütün açmak"ise savurganlıktan kinayedir. Türkçede bu, "eli sıkı", "eli açık" ifadeleriyle anlatılır. Burada en azından şeklen cimrilik ile eli boyuna asmak ve savurganlıkla da eli büsbütün açmak arasında bir alaka vardır. Benzeri bir şekilde kevnî sırlara işaret eden âyetlerin zahirleri, muhataplarının asıl manaya ulaşmasında rehberlik eder. Misal olarak şu âyete bakabiliriz: