Muhâkemât Dersleri kitabının 65. sayfası — Muhâkemât Dersleri bölümü. Yukarıdaki okuyucu bu sayfadan açılır; metin aşağıda basılı nüsha görünümüyle.

"(Allah)Geceyi gündüzün üzerine sarar, gündüzü de gecenin üzerine sarar."

Bunun sonucu olarak gündüzden geceye geçilirken yavaş yavaş aydınlık çekilip karanlık bastırır, geceden gündüze geçilirken de tersine karanlığın yerini aydınlık alır. Âyet mealindeki "sarmak" manası asıl metinde "tekvir" kelimesiyle ifade edilir. Bu kelime, "sarığı başa dolamak" gibi manaları söylemede de kullanıldığı cihetle, dünyanın yuvarlaklığına da bir işaret gibidir. Çünkü sarığı başa dolamak, yuvarlak bir şey üzere dolamaktır.

Hem de usûl-ü mukarreredendir: Sıdk ve kizb yahut tasdik ve tekzîb, kinayât ve emsâllerinde, fenn-i beyanda "maânî-i ûlâ" tâbir olunan suret-i mânâya râci değildirler. Ancak "maânî-i sânevî" ile tabir olunan maksat ve garaza teveccüh ederler. Mesela: "Filânın kılıcının bendi uzundur." denilse, kılıcı olmazsa da fakat kameti uzun olursa, yine hüküm doğrudur, yalan değildir.

Kinaye ile anlatmak

Kinaye, bir fikri ve bir düşünceyi kapalı söylemektir. Mesela, cömert insan için "eli açık," cimri için "eli sıkı," müsrif insan için "eli delik," kibirli insan için "burnu büyük," iffetli kişi için "eteği temiz," kıt anlayışlı kimse için "kalın kafalı" şeklindeki ifadeler hep birer kinayedir.

Kinayede, kelâmın ilk anlamı değil, ikinci anlamı kastedilir. Mesela kibirli insan için kullanılan "Burnu büyük" ifadesi, o kimsenin burnu gerçekte küçük olsa bile doğru bir söz olur.

Klasik belâğat kitaplarında kinaye için"Falanın külü çoktur"ve"Filanın kılıcının kını uzundur"örnekleri verilir. Bunlardan birincisi kişinin misafirperverliğini anlatır. Çünkü çokça misafiri gelen kimsenin evinde ocak çokça yanar, dolayısıyla külü de çok olur. İkinci cümle ise, kişinin boyunun uzunluğunu anlatır. Çünkü boyu uzun olan birinin kılıcının kını da uzun olur. Kısa boylu biri, uzun bir kılıcı kullanamaz.

Bir hakikati doğrudan söylemenin uygun olmadığı durumlarda, kinayeli söylemek daha edebî olur. Mesela, tuvalete giden bir kimsenin "Abdest tazelemeye gidiyorum" demesi, nazikçe bir ifadedir. Edebin menbaı olan Kur'ân-ı Kerim âyetlerinde bunun pek çok örneğini bulmak mümkündür. Mesela, kadın ve erkeğin evlilik ilişkisinden"Kadınlara dokunmak","Birleşmek"gibi kinayeli ifadelerle

Muhâkemât Dersleri — Sayfa 65

Muhâkemât Dersleri uygulamada, çevrimdışı