Muhâkemât Dersleri kitabının 69. sayfası — Muhâkemât Dersleri bölümü. Yukarıdaki okuyucu bu sayfadan açılır; metin aşağıda basılı nüsha görünümüyle.

Tekemmül-ü mebâdi ise, fünûn-u ekvânın tohumlarını sulb-ü hilkatten zamanın terbiye-gerdesi bir zemine ilka ile telkih eder. O tohumlar ise tedricî tecrübelerle büyür ve neşv ü nema bulur.

Âlemde ve insanda tekâmül

Bilim ve teknolojinin gelişmesi, bir çekirdeğin tekâmülüne benzetilebilir. O küçük çekirdek gün gelecek koca bir ağaç olacaktır. Ama bunu hemen ilk günlerde beklememek lazımdır.

Âlemde mükemmele ulaşmaya doğru bir meyil vardır. Onun ile âlemin yaratılışı tekâmül kanununa tâbidir.

İnsan ise; âlemin meyvelerinden ve parçalarından olduğundan, onda dahi mükemmele ulaşmaya doğru bir ilerleme meyli mevcuttur. Bu meyil ise fikirlerin birbirine katılımından destek ile büyür ve gelişir.

Fikirlerin birbirine katılımı ise; temel esasların / altyapının kemale ermesiyle açılır, genişlenir. Temel esasların / altyapının kemale ermesi ise; âlem ile ilgili fenlerin tohumlarını yaratılışın sulbünden zamanın terbiye ettiği bir zemine bırakılması suretiyle aşılamada bulunmasıyla olur. O tohumlar ise kademeli tecrübeler ile büyür ve gelişir.

Bediüzzaman, burada "Bir Kürt" mahlasıyla şiirleri olan Abdullah Cevdet'in Kahriyyat isimli şiir kitabından şu dörtlüğe yer verir:

"Her zerrede temayül ayândır tekâmüle

Her sûyda füyûz hüveyda nümâ ile

Bir nokta-yı kemâle şitâb üzre kâinat,

Ol noktaya teveccüh ile yükselir hayat."

Yani, her zerrede, mükemmel olana ulaşmaya doğru bir meyil vardır. Her tarafta feyiz/yaratılış neşv ü nema ile aşikârdır. Bütün varlıklar bir kemal noktasına doğru akıp gitmektedir. Hayat da o noktaya yönelmekle yükselir.

Şiirin ikinci satırının ikinci kelimesi "soy" şeklinde de okunabilmekte ise de Farsça "sûy ( سوى ): yön, taraf" kelimesi hem vezin hem de anlam bakımından daha uygun görünmektedir.

Bediüzzaman'ın Abdullah Cevdet'ten iktibasta bulunması biraz garip gelebilir. Çünkü her ikisinin hayat felsefeleri çok farklıdır, tabir yerindeyse her biri "ayrı dünyaların" insanlarıdır. Bunun çözümünü Tevfik Fikret'ten yaptığı şu iktibasta bulabiliriz:

"Fena ve fâni bir adamın, güzel ve bâki şöyle bir sözü var:

Muhâkemât Dersleri — Sayfa 69

Muhâkemât Dersleri uygulamada, çevrimdışı