Muhâkemât Dersleri — Sayfa 70

Zulmün topu var, güllesi var, kal'ası varsa;

Hakkın da bükülmez kolu, dönmez yüzü vardır.

Ben de derim:

Ehl-i dünyanın hükmü var, şevketi var, kuvveti varsa;

Kur'anın feyziyle, hâdiminde de:

Şaşırmaz ilmi, susmaz sözü vardır;

Yanılmaz kalbi, sönmez nuru vardır."

Öyle anlaşılıyor ki, her ne kadar böyle kişilerle fikren tamamen zıt bile olsa, Bediüzzaman yeri geldiğinde onlardaki güzel ifadeleri nazara vermekte bir beis görmemiştir.

Telâhuk-u efkâr

Telâhuk-u efkâr, fikirlerinin birbirine katılımı ve birbirini beslemesidir. Bilim ve teknolojide ortak akılla meydana gelen "aşılayıcı fikirlerin" çok özel bir yeri ve önemi vardır. Hatta denilir ki:"Medeniyet, tekerleğin keşfiyle başlar."O tekerlek, başlangıçta basit bir şekilde kağnıda dönüyordu. Günümüzde ise arabalarda, fabrikalarda dönüyor… Benzeri bir şekilde, eski zamanda söylenmiş bir fikir, uygun bir ortamı bulduğunda -rahme bırakılan insan tohumunun sevimli bir bebek olarak doğması misali- teorik olmaktan çıkar, âdeta bir ceset giyerek gözler önünde arz-ı endâm eder.

Buna binaendir: Bu zamanda bedîhiye ve ulûm-u âdiye sırasına girmiş pek çok mesâil var; zaman-ı mâzide gayet nazarî ve hafî ve bürhana muhtaç idiler. Zira görüyoruz: Şimdilik coğrafya ve kozmoğrafya ve kimya ve tatbikat-ı hendesiyeden çok mesâil var ki, mebâdî ve vesâitin tekemmülüyle ve telâhuk-u efkârın keşfiyatıyla bu zamanın çocuklarına dahi meçhul kalmamışlardır. Belki oyuncak gibi onlarla oynuyorlar. Hâlbuki İbn-i Sina ve emsâline nazarî ve hafî kalmışlardır. Hâlbuki hikmetin bir pederi hükmünde olan İbn-i Sina, şiddet-i zekâ ve kuvvet-i fikir ve kemâl-i hikemiye ve vüs'at-i karîha noktasında bu zamanın yüzlerce hükemâsıyla muvâzene olunsa, tereccüh edip ve ağır gelecektir. Noksaniyet İbn-i Sina'da değil; çünkü ibn-i zamandır. Onu nâkıs bırakan zamanın noksaniyeti idi.