Muhâkemât Dersleri — Sayfa 72

Okyanusuna komşu olan Fas'ın resmi adı Mağriptir. Adını güneşin kendisinde batmasından almaktadır. Mağribe göre Amerika okyanus ötesi bir dünyadır.

Pek çok ilim dalında bilgi sahibi olan Kristof Kolomb'un şöhretine sebep olan Amerika'nın keşfi, söz gelimi bu zamana kadar kalmış olsa idi hiç kaptan arasında kıymeti olmayan bir kayık sahibi de Yeni Dünya'yı eski dünyaya komşu edebilecekti. Evvelki keşşafın derya misal fikir derinliğine ve tehlikeleri göğüslemesine bedel, bir küçük gemi ile bir pusula bu sıradan kayıkçıya yeterli gelecekti.

Öyle görülüyor ki, şahısları ve yaptıklarını değerlendirirken kendi yaşadıkları devrin alt yapısına ve imkânlarına göre değerlendirmek gerekir. Kristof Kolomb'un o günün şartlarına göre okyanus ötesine varabilmesi tarihî bir olay iken, günümüz şartlarında oralara gidebilmek sıradan bir durumdur.

Fakat bununla beraber, şimdi gelecek bir hakikati nazar-ı dikkate almak lâzımdır. Şöyle ki: Mesâil iki kısımdır: Birisinde, telâhuk-u efkâr tesir eder. Belki ona mütevakkıftır. Nasıl ki, maddiyatta büyük bir taşı kaldırmak için teâvün lâzımdır… Kısm-ı diğerîde esas itibarıyla telâhuk ve teâvün tesirsizdir. Bin de bir de birdir. Nasıl ki, hariçte bir uçurum üzerinde atlamak veyahut bir dar yerde geçmekte küll ve küll-ü vâhid birdir. Teâvün fayda vermez.

Bu kıyasa binaen fünûnun bir kısmı, büyük taşın kaldırılması gibi teâvüne muhtaçtır. Bunların ekserisi, ulûm-u maddiyedendir. Diğer bir kısmı ikinci misale benzer. Tekemmülü def'î, yahut def'î gibi olur. Bu ise, ağlebi mâneviyat veya ulûm-u ilâhiyedendir. Lâkin eğer çendan telâhuk-u efkâr bu kısm-ı sâninin mahiyetini tağyir ve tekmil ve tezyid edemez ise de bürhanların mesleklerine vuzuh ve zuhur ve kuvvet verir.

Fen bilimleriyle dinî ilimlerin önemli bir farkı

Meselelerin çözümünde fikirlerin birbirine katılımının çok ciddi faydalar verdiği durumlar olduğu gibi, ciddi bir faydanın olmadığı durumlar da vardır. Fennî meselelerde tıpkı büyük bir taşı kaldırmak için yardımlaşmanın fayda vermesi misali fikirlerin birbirine katılımı elbette fayda sağlar, hatta ona bağlıdır. Maneviyat ve ilahi ilimler gibi alanlarda ise esas itibariyle fikirlerin birbirine katılımı ve yardımlaşma tesirsizdir, bin de bir de birdir. Mesela bir peygamberin mazhar olduğu vahiy halini binlerce ehl-i iman ortak akılla anlamaya ve o hali yaşamaya çalışsalar bir sonuç elde edemezler. Hatta Aristo ve Sokrat gibi felsefe dâhilerinin, Fahreddin Razi ve İmam Gazzâlî gibi büyük İslam âlimlerinin ulaşabildiği sonuçlara, aynı alanda çalışan vasat düzeydeki kimseler, sayıları velev milyonlar da