Muhâkemât Dersleri — Sayfa 73

olsa ulaşamazlar. Bu, bir uçurum üzerinden atlamak veyahut bir dar yerden geçmekte insanların tamamının ve fert olarak her birinin bir olmasına benzer, yardımlaşma fayda vermez. Lâkin her ne kadar fikirlerin birbirine katılımı bu ikinci kısmın mahiyetini değiştirmez, olgunlaştırmaz ve artırmaz ise de delillerin mesleklerine açıklık, görünürlük ve kuvvet verir. Önceki yapılan değerlendirmeler sonraki yapılacak değerlendirmelere alt yapı olur, böylece değerlendirmede daha iyi duruma gelinebilir.

Hem de nazar-ı dikkate almak lâzımdır ki: Kim bir şeyde çok tevaggul etse, galiben başkasında gabîleşmesine sebebiyet verir. Bu sırra binaendir ki, maddiyatta tevaggul eden, mâneviyatta gabileşir ve sathî olur. Bu noktaya nazaran, maddiyatta mahareti olanın mâneviyatta hükmü hüccet olmasına sebep olmadığı gibi, çok defa sözü dahi şâyân-ı istimâ değildir.

Evet, bir hasta tıbbı hendeseye kıyas ederek, tabibe bedelen mühendise müracaat edip gösterdiği ilâcı istimâl ederse, akrabasına tâziye vermeye davet ve kendisi için kabristan-ı fenanın hastahanesine nakl-i mekân etmek için bir raporu istemek demektir.

Kezâlik, hakâik-i mahza ve mücerredât-ı sırfeden olan mâneviyatta, maddiyyûnun hükümlerine müracaat ve fikirleriyle istişare etmek, âdetâ latîfe-i rabbâniye denilen kalbin sektesini ve cevher-i nurânî olan aklın sekeratını ilân etmek demektir.

Maddiyat - maneviyat farkı

Kim bir şeyle çok meşgul olsa; bu durum çoğu kere onun başka şeyde geri kalmasına sebebiyet verir. Bu sırra binaendir ki maddiyatta çok meşgul olan, maneviyatta geri kalır ve sathileşir. Bu noktaya nazaran; maddiyatta mahareti olanın maneviyatta hükmü delil olmasına sebep olmadığı gibi, çok defa sözü dahi dinlenilmeye layık değildir. Evet, bir hasta tıbbı mühendisliğe kıyas ederek doktor yerine mühendise müracaat edip gösterdiği ilâcı kullanırsa, akrabasına ta'ziye vermeye davet etmiş ve kendisi için fanilik kabristanının hastanesine mekânını nakletmek için bir rapor istemiş olur. Bunun gibi, tamamen hakikat ve soyut gerçekler olan maneviyatta, maddi ilimlerle meşgul olanların hükümlerine müracaat ve fikirleriyle istişare etmek, âdeta "Rabbani latife" denilen kalbin sektesini ve nuranî bir cevher olan aklın sekeratını ilân etmek demektir.