Muhâkemât Dersleri — Sayfa 92

Bunlardan ikincisine ise şöyle bakabiliriz:İlk devir felsefecileri ilk maddenin (Madde-i ûla / cevher / arkhe'nin) ne olduğu hususunda kafa yormuşlar, farklı farklı sonuçlara ulaşmışlardır. Kimi rakamları esas almış, kimi hava, su, ateş gibi unsurlardan birini ilk madde kabul etmiştir. Mesela Thales'e göre ilk madde "su"dur. Felsefeyle iç içe olan biri isterse şu âyeti Thalesin görüşüyle açıklayabilir:

"Gökleri ve yeri altı günde yaratan O'dur.(Öncesinde Onun) arşı su üstündeydi."

Hâlbuki arş konusunun hayli ayrıntıları vardır ve bununla anlatılan mana Thales'in felsefesine sığmayacak kadar geniştir.

Sahte manalar

Üstteki metinde, metne dayandırılan ama metinle ilgisi olmayan yorumlar sahte paraya benzetilmiştir. Böyle yorumların tedavülden kaldırılması gerekir. Dini konularda yanlış yorumlarda bulunan kimse, âdeta âyet ve hadîsin nizamlarına saldırmaktadır. Bunları değerlendirmede belâğat bir hâkim gibidir. Hâkim, suçluyu hapse attığı gibi, belâğat hâkimi de bu yanlış manaları, bunları söyleyenin hayalinde hapsedecektir. Öte yandan inci misal hakikatlere müşteri olan kimseler, bu tür manaları çakıl taşı olarak gördüklerinden elbette almayacaklardır.

Tenvir için bir darb-ı mesel: Kürtlerin emsâl-i edebiyesindendir: Bir adamın ismi Alo imiş. Bal hırsızlıyordu. Ona denildi: "Hırsızlığın tebeyyün edecektir." O da aldatmak için bir boş petekte yabancı arıları doldurup balı başka yerden hırsızlar, küvarda saklıyor idi. Biri sual etseydi, derdi: "Bu, bal mühendisi olan arılarımın sanatıdır." Sonra da arılarıyla konuştuğu vakit, müşterek bir lisan ile

فِظْ فِظْ ژِوَه هِنْگِڤِينْ ژِمِنْ (Vız vız jive hingivîn jimin) derdi. Yani, "Tanin sizden, bal benden…"

Ey teşehhî ve hevesle te'vil edici efendi! Bu teşbih ile teselli etme. Zira bu teşbih, temsildir. Senin mânân bal değil, zehirdir. O elfaz arılar değil, belki kalp ve vicdana ervah-ı hakâiki vahyeden o kitab-ı kâmilin kelimâtı, melâike gibidirler.

Mana hırsızlığı

Bediüzzaman, Kur'ân ve hadisin ruhuna aykırı manaların sanki bunlardanmış gibi gösterilmesine şöyle bir örnek getirir: Bir adamın ismi Alo imiş. Bal çalıyordu.