Muhâkemât Dersleri kitabının 94. sayfası — Muhâkemât Dersleri bölümü. Yukarıdaki okuyucu bu sayfadan açılır; metin aşağıda basılı nüsha görünümüyle.

Elhâsıl: İfrat gibi tefrit de muzırdır, belki daha ziyade. Fakat ifrat, tefrite sebep olduğundan, daha kabahatlidir.

Evet, ifratla müsamahanın kapısı açıldı. Çürük şeyler o hakâik-i âliyeye karıştığından, ehl-i tefritle insafsız olan ehl-i tenkit, gayet haksızlık olarak, şu çürük şeylerin yüzer misline olan hakâik-i âliye içinde gördüklerinden ürktüler, nefret ettiler, -hâşâ-, lekedar ve kıymetsiz zannettiler. Acaba defineye hariçten girmiş bir silik para bulunsa veyahut bir bostanda başka yerden düşmüş olan çürük ve acı bir elma görünse, hak ve insaf mıdır ki, umum defineyi kalb ve umum elmaları acı zannedip vazgeçmekle lekedar edilsin?

İsrailiyattan ve felsefeden gelen bilgilerde seçici olmak

Belli bir kayıt koymadan "Her şey Kur'ân'da var" demek bir ifrattır. Buna mukabil bilimlerin de desteğiyle ortaya çıkan Kur'ân'daki ilmî gerçekleri göz ardı etmek bir tefrittir. Bu tefrite yol açan durumlardan biri, ifrat cephede yer alanlara tepki olduğundan, ifrat daha kabahatlidir.

İslam dinine gerek İsrailiyattan gerekse Yunan Felsefesinden bazı silik manaların girdiği acı bir gerçektir. Ama bu, bir defineye dışarıdan sahte para girmesi veya bir bahçeye başka yerden çürük elma düşmesine benzer. Bunları görünce definenin tamamını sahte paralardan ve bahçenin hepsini çürük elmalardan ibaret zannetmek büyük bir haksızlıktır.

Taberî, en büyük rivayet tefsirlerinden birinin müellifidir. Câmiu'l-Beyân isimli tefsiri âdeta bir tefsir ansiklopedisidir. Âyetlere açıklama olabilecek neleri bulmuşsa, bunları derleyip toplamış ve tefsirinde cem etmiştir. Gerek Onun tefsirinde gerekse başka bazı tefsirlerde İsrailiyat menşeli bazı malumat bulunmaktadır. Öte yandan Fahreddin Razi gibi dirayete dayalı tefsir yazanlarda da Yunan Felsefesinden gelen bazı bilgiler yer alır. Bu bilgilerden silik para ve çürük elma gibi olanlar, bizim malımız değildir. Onları ayıklar, geri kalan açıklamalardan ise istifade ederiz.

Mevzu hadisler

Benzeri bir durum mevzu (uydurma) hadisler için geçerlidir. Vakıa, Hazreti Peygamberin söylemediği bazı sözler onun sözüymüş gibi nakledilmiş ve bunlar hadis olarak şöhret bulmuştur. Ama muhakkik ulema bunların hadis olmadığına dikkat çekmiş, bu alanda kıymetli eserler yazmışlardır. Ancak bu meselede Bediüzzamanın dikkat çektiği şu inceliği göz ardı etmemek gerekir:

Muhâkemât Dersleri — Sayfa 94

Muhâkemât Dersleri uygulamada, çevrimdışı