Nur Çeşmesi — Sayfa 127

Üçüncü Muhâl:Bu muhâli izah edecek bazı risalelerde beyan edilen iki misal:

Birinci Misal:Bütün âsâr-ı medeniyetle tekmil ve tezyin edilmiş, hâlî bir sahrada kurulmuş, yapılmış bir saraya; gayet vahşi bir adam girmiş, içine bakmış. Binlerle muntazam san'atlı eşyayı görmüş. Vahşetinden, ahmaklığından, "hâriçten kimse müdahale etmeyip, o saray içinde o eşyadan birisi, o sarayı müştemelatıyla beraber yapmıştır." diye taharriye başlıyor. Hangi şeye bakıyor; o vahşetli aklı dahi kâbil görmüyor ki, o şey bunları yapsın.

Sonra, o sarayın teşkilât programını ve mevcudât fihristesini ve idare kanunları içinde yazılı olan bir defteri görür. Çendan, elsiz ve gözsüz ve çekiçsiz olan o defter dahi, sâir içindeki şeyler gibi, hiçbir kâbiliyeti yoktur ki, o sarayı teşkil ve tezyin etsin. Fakat muztar kalarak, bilmecburiye, eşya-yı âhere nisbeten, kavânin-i ilmiyenin bir ünvanı olmak cihetiyle, o sarayın mecmuuna bu defteri münâsebetdar gördüğünden, "İşte bu defterdir ki, o sarayı teşkil, tanzim ve tezyin edip bu eşyayı yapmış, takmış, yerleştirmiş." diyerek vahşetini ahmakların, sarhoşların hezeyanına çevirmiş.