Onbirinci Lem'a

mahsustur. En basit bir unsuru, tedbir ve tedvir etmek, bütün hayvânât ve nebâtâtı ve masnuâtı kabza-i rubûbiyetinde terbiye edene has olduğunu kör olmayan görür.

Herbir fert misliyet lisanıyla der: "Kim bütün nev'ime mâlik ise, bana mâlik olabilir. Yoksa olamaz."

Her nevi, intişarları lisanıyla der: "Kim bütün sath-ı Arz'a mâlik ise, bize mâlik olabilir; yoksa olamaz."

Arz, tesânüd lisanıyla der: "Kim bütün kâinata mâlik ise, bana öyle mâlik olabilir; yoksa olamaz."

ONBİRİNCİ LEM'A:Cüz'de cüz'îde, küllde küllîde, bütün âlemde; hayatta, zîhayatta, ihyada olan sikkelerden, hâtemlerden bâzılarına işaret ettik. Şimdi nevilerdeki hesapsız sikkelerden bir sikkeye işaret edeceğiz.

Evet, nasıl meyvedar bir ağacın hesapsız semereleri bir terbiye ile ve bir kanun-u vahdetle bir merkezden idare edildiklerinden, o ağacın terbiye ve idaresindeki külfet ve meşakkat ve masraf o kadar, suhûlet peyda eder ki; şirket ve kesretle terbiye edilen tek bir meyveye müsâvi olurlar. Demek, şirket-i kesret ve taaddüd-ü merkez, her meyve için

kemmiyetçe, yâni adetçe bütün ağaç kadar külfet, masraf ve cihâzat ister. Fark, yalnız keyfiyetçedir. Nasıl ki, bir tek nefere lâzım olan techizât-ı askeriyeyi yapmak için, orduya lâzım bütün fabrikalar kadar fabrikalar lâzımdır. Demek iş, vahdetten kesrete geçse kemmiyet cihetiyle efrad adedince külfet ziyâdeleşir. İşte her nevide bilmüşâhede görülen suhûlet-i fevkalâde, vahdetten ve tevhidden gelen bir yüsr ve suhûletin eseridir.

Elhâsıl:Bir cinsin bütün enva'ının ve bir nev'in bütün efradının âzâ-yı esasîde muvafakat ve müşabehetleri nasıl isbat eder ki, tek bir Sâni'in masnularıdırlar. Çünkü, vahdet-i kalem ve ittihad-ı sikke öyle ister. Öyle de: Bu meşhud suhûlet-i mutlaka ve külfetsizlik, vücub derecesinde îcab eder ki; bir Sâni'-i Vâhid'in eserleri olsun. Yoksa, imtina derecesine çıkan bir suûbet, o cinsi ve o nev'i in'idama, ademe götürecekti.

Velhâsıl:Bütün eşya Cenâb-ı Hakk'a isnat edilse, bir tek şey kadar suhûlet peyda eder. Eğer esbaba isnat edilse, herbir şey bütün eşya kadar suûbet peyda eder. Kâinatta fevkalâde ucuzluk ve mebzuliyet, sikke-i vahdeti güneş gibi gösterir.