Üçüncü Lem'a

hayvanî olsun, nebatî olsun, bir cism-i has ve belki bir cild-i mahsus, belki bir cihaz-ı basit yapar. Evet, sen de aklın varsa anlarsın ki: Bir şeyden herşeyi yapmak.. ve herşeyden bir şey yapmak, herşeyin Sâniine has ve Hâlık-ı külli şeye mahsus bir sikkedir.

ÜÇÜNCÜ LEM'A:Hem meselâ, zîhayat üstünde koyduğu hâteme bak. O zîhayat, âdeta kâinatın bir misal-i musağğarı ve şecere-i âlemin bir semeresi ve şu âlemin bir çekirdeği gibi, enva'-ı âlemin ekserî nümûnelerini câmi'... Güya o zîhayat, gayet hassas mîzanlarla, mecmu' kâinattan süzülmüş bir katredir. Demek, şu zîhayatı halketmek için, bütün kâinatı kabza-i tasarrufunda tutmak lâzım gelir.

İşte, aklın varsa anlarsın ki; bir şeyi, meselâ bal arısını, ekser eşyaya bir nevi fihriste yapmak; bir şeyde, meselâ insanda, şu kitâb-ı kâinatın hemen bütün mesâilini yazmak; bir şeyde, meselâ küçücük incir çekirdeğinde, koca incir ağacının programını ve kalb-i beşerde, şu âlem-i kebirin bir nevi programını ve kuvve-i hâfızada, hâdisât-ı kevniyenin mufassal fihristesini dercetmek, elbette Hâlık-ı külli şeye has ve bu kâinatın Rabbine mahsus bir hâtemdir.