Rahmet ve Şefkat İlaçları — Sayfa 129

zannetmeleridir. Hem bir şeyin ademi, bir nîmetin madum olmasına illet olduğundan, tevehhüm eder ki: O şeyin vücudu dahî, o nîmetin vücuduna illettir. Şükrünü, minnettarlığını o şeye verir, hataya düşer. Çünkü bir nîmetin vücudu, o nîmetin umum mukaddematına ve şeraitine terettüb eder. Halbuki o nîmetin ademi, birtek şartın ademiyle oluyor.

Meselâ: Bir bahçeyi sulayan cedvelin deliğini açmayan adam, o bahçenin kurumasına ve o nîmetlerin ademine sebep ve illet oluyor. Fakat o bahçenin nîmetlerinin vücudu, o adamın hizmetinden başka, yüzer şeraitin vücuduna tevakkufla beraber, illet-i hakikî olan kudret ve irâde-i Rabbâniye ile vücuda gelir. {(*): Ve ademi ise, o adamın açmaması ile olur.(Nüsha)} İşte bu mağlatanın ne kadar hatası zâhir olduğunu anla ve esbab-perestlerin de ne kadar hata ettiklerini bil!

Evet iktiran ayrıdır, illet ayrıdır. Bir nîmet sana geliyor; fakat bir insanın sana karşı ihsân niyeti, o nîmete mukarin olmuş; fakat illet olmamış. İllet, rahmet-i İlâhiye'dir. Evet o adam ihsân etmeyi niyet etmeseydi, o nîmet sana gelmezdi. Nîmetin ademine illet olurdu. Fakat mezkûr kaideye binaen; o meyl-i ihsân, o nîmete illet olamaz. Ancak yüzer şeraitin bir şartı olabilir.