Sünnet-i Seniyye Ris. — Sayfa 139

Hem, geçmiş derslerden ve Sözlerden elbette anlamışsın ki: Kur'ân-ı Hakîm, şu kâinattan bahsediyor; tâ, zât ve sıfât ve esmâ-i İlâhiye'yi bildirsin. Yâni bu kitâb-ı kâinatın maânîsini anlattırıp, tâ Hàlıkını tanıttırsın. Demek mevcûdâta kendileri için değil, belki Mûcidleri için bakıyor.

Hem umuma hitap ediyor. İlm-i hikmet ise, mevcûdâta mevcudât için bakıyor.

Hem hususan ehl-i fenne hitap ediyor. Öyle ise mâdem ki Kur'ân-ı Hakîm, mevcûdâtı delil yapıyor, bürhan yapıyor. Delil zâhirî olmak, nazar-ı umuma çabuk anlaşılmak gerektir.

Hem mâdem ki Kur'ân-ı Mürşid, bütün tabakât-ı beşere hitap eder. Kesretli tabaka ise, tabaka-i avâmdır. Elbette irşad ister ki; lüzumsuz şeyleri ibham ile icmal etsin ve dakik şeyleri temsil ile takrib etsin ve mağlatalara düşürmemek için zâhirî nazarlarında bedihî olan şeyleri, lüzumsuz belki zararlı bir surette tağyir etmemektir.

Meselâ Güneş'e der: "Döner bir siracdır, bir lâmbadır." Zîra Güneşten, Güneş için, mâhiyeti için bahsetmiyor. Belki bir nevi intizamın zenbereği ve nizamın merkezi olduğundan, intizam ve nizam ise Sâni'in âyine-i mârifeti olduğundan bahsediyor.