Sünuhat Tüluhat İşârat — Sayfa 34

Osmanlılara mahsus değildir. Umum İslâm'a şâmil bir müessese-i celiledir. Bu sönük vaziyetle, değil koca âlem-i İslâm'ın, belki yalnız İstanbul'un irşadına da kâfi gelmiyor. Öyle ise, bu mevki öyle bir vaziyete getirilmelidir ki, âlem-i İslâm ona itimad edebilsin. Hem menbâ, hem mâkes vaziyetini alsın. Âlem-i İslâm'a karşı vazife-i diniyesini hakkıyla îfa edebilsin.

Eski zamanda değiliz. Eskiden hâkim, bir şahs-ı vâhid idi. O hâkimin müftüsü de, onun gibi münferid bir şahıs olabilirdi. Onun fikrini tashih ve tâdil ederdi. Şimdi ise, zaman cemaât zamanıdır. Hâkim, ruh-u cemaatten çıkmış az mütehassis, sağırca, metin bir şahs-ı mânevîdir ki, şûralar o ruhu temsil eder.

Şöyle bir hâkimin müftüsü de ona mücânis olup, bir şûra-yı âliye-i ilmiyeden tevellüd eden bir şahs-ı mânevî olmak gerektir. Ta ki, sözünü ona işittirebilsin. Dine taalluk eden noktalardan, sırât-ı müstakîme sevkedebilsin. Yoksa ferd dâhî de olsa, cemaatin ferd-i mânevîsine karşı sivrisinek kadar kalır. Şu mühim mevki böyle sönük kalmakla, İslâm'ın ukde-i hayatiyesini tehlikeye maruz bırakıyor.

Hatta diyebiliriz, şimdiki zaaf-ı diyanet ve şeair-i İslâmiyet'teki lâkaydlık ve içtihadattaki