Amma İkinci Mes'ele

ve ihtilât ile o esbâbın körlüğü, sağırlığı ziyadeleştiği halde– o muntazam ve mevzun ve vâhid bir mevcudu onlara isnad etmek, yüz muhâli birden kabul etmek gibi akıldan uzaktır.

Haydi bu muhâlden kat-ı nazar,esbâb-ı maddiyenin elbette tesirleri, mübaşeretle ve temasla olur. Halbuki o esbâb-ı tabiiyenin temasları, zîhayat mevcudların zâhirleriyledir. Halbuki görüyoruz ki, o esbâb-ı maddiyenin elleri yetişmediği ve temas edemedikleri o zîhayatın bâtını, on defa zâhirinden daha muntazam, daha lâtif, sanatça daha mükemmeldir.Esbâb-ı maddiyenin elleri ve âletleriyle hiçbir cihetle yerleşemedikleri, belki tam zâhirine de temas edemedikleri küçücük zîhayat, küçücük hayvancıklar, en büyük mahlûklardan daha ziyade sanatça acib, hilkatça bedî' bir surette oldukları halde, o câmid, câhil, kaba, uzak, büyük ve birbirine zıt olan sağır, kör esbâba isnad etmek, yüz derece kör, bin derece sağır olmakla olur!...

AMMA İKİNCİ MES'ELE:"Teşekkele binefsihî"dir.Yani kendi kendine teşekkül ediyor.

İşte bu cümlenin dahi çok muhâlâtı var. Çok cihetle bâtıldır, muhâldir. Nümûne için, muhâlâtından üç tanesini beyan ederiz.