Tabiat Risalesi kitabının "İkinci Sual" bölümü 40. sayfada başlar. Yukarıdaki okuyucu bu sayfadan açılır; bölümün metni aşağıda basılı nüsha görünümüyle verilmiştir. Kitabın tamamı: Tabiat Risalesi.

İKİNCİ SUAL

Tabiattan vazgeçen ve îmana gelen zât diyor ki: Her mevcud, her cihette, her işinde ve her şeyinde ve her şe'ninde meşiet-i İlâhiyeye ve kudret-i Rabbâniye'ye tâbi olması, çok azîm bir hakikattır. Azameti cihetinde dar zihinlerimize sıkışmıyor. Halbuki gözümüzle gördüğümüz bu nihayet derecede mebzuliyet, hem hilkat ve îcâd-ı eşyadaki hadsiz suhûlet, hem sâbık bürhanlarınızla tahakkuk eden, vahdet yolundaki îcâd-ı eşyada nihayet derecede kolaylık ve suhûlet, hem nass-ı Kur'ân ile beyan edilen,

مَا خَلْقُكُمْ وَلاَ بَعْثُكُمْ اِلاَّ كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ ٭ وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلاَّ كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ

gibi âyetlerin sarahaten gösterdikleri nihayet derecede kolaylık, o hakîkat-ı azîmeyi, en makbul ve en mâkul bir mes'ele olduğunu gösteriyorlar. Bu kolaylığın sırrı ve hikmeti nedir?

Elcevap:Yirminci Mektub'un Onuncu kelimesi olan

وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَد۪يرٌ

beyanında, o sır gayet vâzıh ve kat'î ve muknî bir tarzda beyan edilmiş. Hususan o mektubun zeylinde daha ziyade vuzuh ile isbat edilmiş ki, bütün

Sayfa 41

mevcûdat, Sâni-i Vâhid'e isnad edildiği vakit, birtek mevcud hükmünde kolaylaşır. Eğer Vâhid-i Ehad'e verilmezse, birtek mahlûkun îcadı, bütün mevcûdat kadar müşkilleşir ve bir çekirdek, bir ağaç kadar suûbetli olur.

Eğer Sâni-i Hakikî'sine verilse, kâinat bir ağaç gibi ve ağaç bir çekirdek gibi ve Cennet bir bahar gibi ve bahar bir çiçek gibi kolaylaşır, suhûlet peyda eder. Ve bilmüşâhede görünen hadsiz mebzûliyet ve ucuzluğun ve her nev'in suhûletle kesret-i efrâdı bulunmasının ve kesret-i suhûlet ve süratle muntazam, sanatlı, kıymetli mevcûdatın kolayca vücûda gelmesinin sırlarına medar olan ve hikmetlerini gösteren yüzer delillerinden ve başka risalelerde tafsilen beyan edilen bir ikisine muhtasar bir işaret ederiz.

Meselâ: Nasılki yüz nefer, bir zâbitin idaresine verilse, bir neferin, yüz zâbitin idarelerine verilmesinden yüz derece daha kolay olduğu gibi, bir ordunun teçhizât-ı askeriyesi, bir merkez, bir kanun, bir fabrika ve bir padişahın emrine verildiği vakit, âdeta kemmiyeten bir neferin teçhizatı kadar kolaylaştığı gibi.. bir neferin teçhizât-ı askeriyesi, müteaddit merkezlere, müteaddit fabrikalara, müteaddit kumandanlara havalesi de, âdeta bir ordunun

Sayfa 40 Okuyucuda devam et

İkinci Sual

Tabiat Risalesi uygulamada, çevrimdışı