Tabiat Risalesi — Sayfa 41

mevcûdat, Sâni-i Vâhid'e isnad edildiği vakit, birtek mevcud hükmünde kolaylaşır. Eğer Vâhid-i Ehad'e verilmezse, birtek mahlûkun îcadı, bütün mevcûdat kadar müşkilleşir ve bir çekirdek, bir ağaç kadar suûbetli olur.

Eğer Sâni-i Hakikî'sine verilse, kâinat bir ağaç gibi ve ağaç bir çekirdek gibi ve Cennet bir bahar gibi ve bahar bir çiçek gibi kolaylaşır, suhûlet peyda eder. Ve bilmüşâhede görünen hadsiz mebzûliyet ve ucuzluğun ve her nev'in suhûletle kesret-i efrâdı bulunmasının ve kesret-i suhûlet ve süratle muntazam, sanatlı, kıymetli mevcûdatın kolayca vücûda gelmesinin sırlarına medar olan ve hikmetlerini gösteren yüzer delillerinden ve başka risalelerde tafsilen beyan edilen bir ikisine muhtasar bir işaret ederiz.

Meselâ: Nasılki yüz nefer, bir zâbitin idaresine verilse, bir neferin, yüz zâbitin idarelerine verilmesinden yüz derece daha kolay olduğu gibi, bir ordunun teçhizât-ı askeriyesi, bir merkez, bir kanun, bir fabrika ve bir padişahın emrine verildiği vakit, âdeta kemmiyeten bir neferin teçhizatı kadar kolaylaştığı gibi.. bir neferin teçhizât-ı askeriyesi, müteaddit merkezlere, müteaddit fabrikalara, müteaddit kumandanlara havalesi de, âdeta bir ordunun