Mirac ve Şakk-ı Kamer — Sayfa 19

neferi, onbaşı dairesinden tut tâ dâire-i âzamına kadar birer birer gezdirecek; tâ görsün, görülsün. Sonra huzuruna kabul edip sohbetine müşerref ederek, nişan ve ferman verip taltif ederek, tâ geldiği yere kadar bir anda gönderir.

Şu temsilde bir noktayı nazara almak lâzım ki: Padişah eğer âciz olmazsa, sûrî olduğu gibi, mânevî cihetinde de iktidarı olsa; o vakit ferik, müşir, mülâzım gibi eşhâsı tevkil etmez; bizzat her yerde bulunur. Yalnız bazı perdeler altında ve makam sahibi eşhâsın arkasında, doğrudan doğruya emri o verir. Bazı veliyy-i kâmil olan padişahlar; çok dairelerde, bazı eşhâs suretinde icraatını yaptığı rivayet edilir.

Şu temsil ile baktığımız hakikat ise, acz, onun içinde olmadığı için, doğrudan doğruya herbir dairede emir ve hüküm kumandân-ı âzamdan geliyor. Onun emriyle, iradesiyle, kuvvetiyledir.

İşte şu temsil gibi; Hâkim-i Arz ve Semâvât, "Emr-i Kün Feyekûn"e mâlik, Âmir-i Mutlak olan Sultan-ı Ezelî ve Ebedî, tabakât-ı mahlûkatında cereyan eden ve kemâl-i itaât ve intizam ile imtisal olunan, evâmir ve kumandanlığının şuûnatı ve zerrattan seyyârata ve sinekten semâvâta kadar olan tabakât-ı