Sünuhat Tüluhat İşârat — Sayfa 14

hükme mazhar olsa, kaziyenin mantıkan sıdkına kâfidir. Ehemmiyetli bir kemmiyet olsa, örfen dahi doğrudur. Nasılki, her mâhiyette bâzı hârikulâde efrad veya o nev'in nihâyet derecede tekemmül etmiş bir ferd veya her ferd için acib şeraite câmî hârika bir zaman bulunur ki; sâir efrad ve ezmine o ferde veya o zamâna nisbeten, zerreler kadar küçücük balıklar balina balığına nisbeti gibidir.

Bu sırra binaen cümle-i ûlâ çendan zâhiren külliye ise, fakat dâime değildir. Fakat beşere, katilin zaman cihetiyle en müthiş ferdini nazara vaz'ediyor.

Öyle zaman olur ki, bir kelime bir orduyu batırır; bir gülle otuz milyonun mahvına sebep olur. Nasılki oldu da... Öyle şerait tahtında olur ki, küçük bir hareket insanı âlâ-yı illiyyîne çıkarır. Öyle hâl olur ki; küçük bir fiil, insanı esfel-i safilîne indirir.

Böyle kaziye-i mutlakada veya münteşire-i zamâniyede böyle haller, büyük bir nükte için nazara alınır. Böyle acib ferdler ve acib zamanlar ve haller mutlak, müphem bırakılır.

Meselâ:İnsanlarda veli, cumada dakika-i icâbe, ramazanda leyle-i kadir, Esmâ-ül Hüsnâda ism-i âzam, ömürde ecel meçhul kaldıkça,